Op 1 maart 2021 ben ik aangetreden als de nieuwe hoofdredacteur van Groen. Daarmee viel ik met mijn neus in de boter. Die maand werden de verkiezingen voor de Tweede Kamer gehouden, kort nadat het kabinet gevallen was over de toeslagenaffaire. Snel na de verkiezingen zorgde informateur Kajsa Ollongren voor ophef. Vanwege een positieve testuitslag voor corona verliet zij overhaast het Binnenhof met vertrouwelijke notities onder haar arm. Op een van dat moment genomen foto kon het zinnetje ‘Pieter Omtzigt: functie elders’ ontcijferd worden, hetgeen tot enorme opwinding leidde. Wat mij betreft dus een vliegende start. En voor mij meteen ook een aanleiding om eens nader te reflecteren op de vraag hoe ik zelf tegen de politiek aankijk.

Negatief imago | Het woord ‘politiek’ wordt vaak in een negatieve betekenis gebruikt. Het wordt gezien als een manier van handelen die eerder tactisch is dan welgemeend. Politiek is een tactisch-strategisch spel waarbij waarheid en eerlijkheid niet op het eerste plan staan. Denk bijvoorbeeld aan het debat over het gewraakte zinnetje over Omtzigt, waarin Rutte schoorvoetend tot de bekentenis kwam dat hij vermoedelijk wel iets over hem gezegd zou hebben, maar het zich niet meer herinneren kon. Voor velen klonk dit als een ‘leugentje om bestwil’. En voor de partijleider van de ChristenUnie was het zelfs de aanleiding om medewerking aan een vierde kabinet Rutte uit te sluiten, een uitspraak waarop hij overigens later weer terugkwam.

Was de verklaring van Rutte nu echt een leugen of was het politiek? Volgens mij was die verklaring meer politiek dan leugen. Want wat kon Rutte anders? Die notitie had helemaal niet openbaar mogen worden. Ongetwijfeld was er – al dan niet terloops – iets over Omtzigt gezegd, in vertrouwen. Wie wel eens betrokken is geweest bij vertrouwelijk overleg weet dat wat daar gezegd wordt beter niet één op één in de publiciteit kan komen.

Wat ik vooral bevreemdend vond aan het betrokken debat was dat eigenlijk niemand er een punt van maakte dat het uiterst betreurenswaardig is dat vertrouwelijke notities door onzorgvuldigheid in de openbaarheid waren gekomen. Integendeel: de teneur leek veeleer dat alles openbaar zou moeten worden gemaakt en de onderste steen boven moest komen, omdat al die achterkamertjespolitiek funest is voor de democratie. Daardoor zouden mensen hun vertrouwen in de politiek verliezen.

Maar zelfs als politiek niet meer dan een noodzakelijk kwaad is, is het nog altijd zinvol om er in een normatieve en morele zin over te spreken. Want ook dan moet je kunnen onderscheiden tussen een goed of verkeerd gebruik ervan. Vergelijk het gebruik van geweld. Geweld is ook een kwaad, daar zijn we het snel over eens. Maar soms is het gebruik van geweld noodzakelijk om erger te voorkomen. Daarmee is het geweld niet goed gepraat, maar wel tot op zekere hoogte gerechtvaardigd. Denk bijvoorbeeld aan de bestrijding van de georganiseerde misdaad.

Gezamenlijke keuzes | Dit voorbeeld, het gebruik van geweld, brengt ons meteen ook dichterbij de kern van het politieke. Want gaat het in de politiek niet om het maken van gezamenlijke keuzes? Beslissingen waar lang niet iedereen eensgezind achter kan staan, maar die wel noodzakelijk zijn om bepaalde ontwikkelingen of omstandigheden het hoofd te kunnen bieden. Denk bijvoorbeeld aan de coronamaatregelen: lang niet iedereen staat erachter, maar toch is het noodzakelijk de maatregelen na te leven omdat ze in gezamenlijkheid zijn genomen.

Wellicht kun je zeggen dat politiek de kunst is om deze gezamenlijke keuzes zoveel mogelijk te maken zonder – of in ieder geval met zo min mogelijk – inzet van geweld. Politiek is dus het tactisch manoeuvreren tussen allerlei tegengestelde voorkeuren en belangen door voortdurend te streven naar de grootst mogelijke consensus over de te nemen maatregelen. Politiek als de kunst van het ‘vreedzame vechten’.

Daarmee heb ik politiek aangeduid als een kunst. In kunst zit altijd een streven naar het ‘voortreffelijke’. Dat betekent dat het mogelijk is van meer of minder geslaagde kunst te spreken. Soms is iets wat zich als kunst aandient, niet meer dan kitsch. Ook die parallel kan getrokken worden naar de politiek. Niet ieder verstaat de kunst van het ‘vreedzame vechten’ even goed. Dat roept de vraag op hoe je dat precies doet, op een voortreffelijke manier politiek bedrijven. Hoe zorg je ervoor dat een beslissing die altijd verschillend uitwerkt voor verschillende groepen en die altijd van bepaalde mensen offers vraagt, toch zo goed mogelijk genomen wordt in het algemeen belang? En hoe voorkom je dat bepaalde groepen zich permanente verliezers voelen en gefrustreerd afhaken in het politieke gebeuren? Of zet je de politiek altijd in het teken van het vechten voor je eigen (groeps)belang en voor het eigen gewin? Want bij iedere gezamenlijke beslissing zijn er onvermijdelijk winnaars en verliezers. Die verliezers zijn vaak erg ontevreden over het (politieke) proces dat tot de genomen beslissing geleid heeft. En zeker als ze regelmatig verliezen, zal hun onvrede steeds verder stijgen. Sommige politieke partijen leven zelfs van die onvrede.

Toeslagenaffaire | De toeslagenaffaire heeft ertoe geleid dat het thema van de ‘bestuurscultuur’ hoog op de agenda is gekomen. Recent heeft de ChristenUnie zich met de gedachte van de ‘dienstbare overheid’ in die discussie gemengd. Een omslag is noodzakelijk: weg van de achterkamertjes, de onderhandelingen achter gesloten deuren. Het politieke proces moet veel transparanter worden en meer ruimte bieden voor tegenmacht. De afstand tussen politiek en burger moet verkleind worden. Maar is dat werkelijk het probleem?

Persoonlijk betwijfel ik dat in sterke mate. Ik geloof niet dat het gebrek aan transparantie in het politieke proces het echte probleem is. Eerder zie ik een afnemende bereidheid om er in de politiek gezamenlijk uit te komen.

Prof. dr. Jan Hoogland is hoofdredacteur van Groen. Dit artikel is een preview op het artikel dat verschijnt in de nieuwste editie van Groen, die verschijnt in september. 

Wat de consequenties zijn van de afnemende inzet op verbinding, wat dat vraagt van politieke partijen en hoe een nieuwe bestuurscultuur eruit moet zien? Dat leest u in de komende editie van Groen.