Bedrijven, media en overheid presenteren productiviteit en (financiële) groei voortdurend als noodzakelijk en mensen zijn daarbij als 'resource' instrumenteel. Dat is toch een beetje de omgekeerde wereld? Was productiviteit en groei niet ooit bedacht om de mens te dienen in plaats van andersom? En als (financiële) groei na alles wat we geleerd hebben nog steeds het hoogste doel is, zijn we dan nog wel burgers? Of alleen maar consumenten? Want alleen consument zijn, vind ik een te magere rol voor burgers in een democratie.  

Als we puur consumenten zijn, hoeven we immers alleen maar te denken in termen van belangen. Waarden doen er dan niet toe. Dan kunnen politieke partijen maar zo lobbyclubs worden, want dan gaat het om specifieke belangen van een bepaalde groep, en niet meer zozeer om het publieke belang. Dan is mijn relatie met de overheid transactioneel: ik betaal belasting en daar verwacht ik wat voor terug. En die tussen mij en andere consumenten wordt ook transactioneel; als ik geld heb, betaal ik voor wat ik wil hebben en leveren anderen dat. Bovendien kan ik dan gewoon doen en kopen wat ik wil zonder me er druk over te maken of mijn persoonlijke gedrag en groei ten koste gaat van de ander, van het milieu, van het algemene welzijn. En mensen die toevallig geen geld hebben, of op de verkeerde plek zijn geboren, hebben dan gewoon pech. Op die manier hollen we met elkaar de democratie steeds verder uit.

Afgelopen zomer volgde ik de summerschool Denken over Democratie van het Wetenschappelijk Instituut van de ChristenUnie. Wat bij mij bleef hangen was een quote van theoloog en ethicus Reinhold Niebuhr: ‘Het vermogen van de mens tot rechtvaardigheid maakt democratie mogelijk, maar zijn neiging tot onrechtvaardigheid maakt democratie noodzakelijk’.

In lijn daarmee denk ik dat het zou helpen als de overheid ons meer aanspreekt als burgers en minder als consumenten. En dat we zelf ook weer meer die rol en verantwoordelijkheid van burger op ons nemen. Als mensen die handelen vanuit bepaalde waarden waarin we geloven en waar we voor staan. Waarover we in gesprek gaan met elkaar, op een respectvolle manier, zodat we kunnen leren van elkaar en ons beter in elkaar kunnen verplaatsen. Zodat we besluiten kunnen nemen die niet in de eerste plaats ons eigen belang dienen, maar dat van de samenleving als geheel. Waar de democratie oorspronkelijk voor bedoeld was. Zodat we ook actief mensen betrekken waar we niet direct (financieel) profijt van hebben in de samenleving.

Ik wil in ieder geval graag een burger zijn in een waarden-volle samenleving. En ik hoop en zie dat er veel meer mensen zijn die dat willen en zich daarvoor inzetten. Dat stemt hoopvol dat we kunnen floreren in plaats van groeien. Dat gun ik iedereen.

Rita Dieleman is evaluatieonderzoeker en partnershipbroker. Daarnaast is ze fractievertegenwoordiger voor de CU Harderwijk/Hierden.