Democratisme bedreigt de democratische rechtsstaat

Democratisme bedreigt de democratische rechtsstaat

Kars Veling (1948-2025), voormalig ChristenUnie-leider, maakte zich grote zorgen over de democratische rechtsstaat. Hij was dermate verontrust over de politiek in Nederland dat hij een manifest wilde lanceren onder de titel ‘We laten ons gijzelen door het populisme’. In de gesprekken hierover kwamen we niet toe aan het uitwerken van actiepunten, maar hij stelde het op prijs als ik zijn analyse in Groen wilde delen. Voor de ontsporing van de democratie gebruikte hij de term ‘democratisme’: het volk krijgt te veel macht, door gebrek aan rolvastheid van de drie machten binnen de trias politica en ook door conceptuele verwarring.

Democratie is niet hetzelfde als dat de meerderheid zou bepalen hoe het gaat. Dat is het grootste misverstand. Daarmee is weer niet gezegd dat populisme fout is. Volksvertegenwoordiging is populisme. Populistische partijen hebben de vrijheid om zoveel mogelijk steun te vinden voor hun overtuigingen en om die uit te dragen in de Kamer, op hun geheel eigen wijze, maar hun rol is begrensd. Populisme wordt een probleem als het de baas wil spelen, en dat is wat er nu gebeurt. En hoewel dat ‘baasje’ spelen een heel natuurlijke neiging is van mensen in een machtspositie, is het tegen de regels van het spel. Het politieke spel in Nederland is gebaseerd is op de trias politica, de drie machten, en de hoofdregel is dat die drie machten baas zijn op eigen terrein en niet de baas over de ander kunnen spelen. In onze tijd domineert het populisme de volksvertegenwoordiging. De uitvoerende macht laat zich erdoor ringeloren. Zelfs de Raad van State bleek ervoor gevoelig bij de toeslagenaffaire.

Spreiden en beperken

Het idee van de trias politica komt van Charles de Montesquieu (1689-1755), die opgroeide in de tijd van de Zonnekoning, Lodewijk XIV, die regeerde als absolute vorst. Centraal in het idee van Montesquieu staat het tegengaan van machtsmisbruik. De Zonnekoning hoefde zich niet te verantwoorden. Wat hij deed was welgedaan, onschendbaar als hij was door zijn aanstelling van godswege. Hij had ook geen anderen nodig om besluiten te nemen, want hij wás de staat. Macht, vond Montesquieu, moet je daarom delen, of liever nog, verdelen. Hij onderscheidde de uitvoerende, wetgevende en rechterlijke macht. Drie specifieke en beperkte machten die elkaar in evenwicht houden waardoor misbruik wordt voorkomen. In onze tijd nemen we echter machtsmisbruik van het populisme waar: het wil de absolute macht voor zichzelf opeisen.

Montesquieu vandaag

Het concept van de trias past niet één op éen op onze democratische rechtsstaat. In de tijd van Montesquieu was er geen democratie. Sterker, hij was er zelfs tegen, althans, tegen het kiesrecht. Het volk moet je niet te veel macht geven, vond hij. Spreiding der machten is dus ook niet hetzelfde als democratie – een ander wijd verbreid misverstand. Het democratische aspect bij Montesquieu schuilt in de wetgevende macht. Die wetgevende macht is een club van wijze mensen uit het volk, die af en toe bij elkaar komt om zich te buigen over nieuwe wetgeving die ze noodzakelijk acht.

Wetgeving is bij ons een rol van de Eerste en Tweede Kamer, van de vertegenwoordigende democratie dus. Als we ‘het volk’ moeten koppelen aan een van de drie machten, is dat dus de wetgevende macht. Door verkiezingen en via vertegenwoordigers heeft het volk inspraak in wetgeving. In de Nederlandse landelijke politiek is echter een praktijk gegroeid dat de regering (uitvoerende macht) in samenspraak met de Tweede Kamer (wetgevende macht) initiatieven voor wetgeving neemt.

Zowel voor de regering als de Tweede Kamer lijkt wetgeving een ‘tweede taak’ geworden. De hoofdtaak van de regering is uitvoeren en de hoofdtaak van de volksvertegenwoordiging is controleren van de regering. Daarom sprak Veling liever van controlerende dan van wetgevende macht. Dat de volksvertegenwoordiging een andere rol heeft gekregen doet echter niets af aan het idee van spreiding der machten. De drie machten dienen elkaar door hun rolvastheid in evenwicht te houden, hoe we die rollen ook afspreken.

En dat gebeurt dus niet. Het populisme maakt de volksvertegenwoordiging tot het hoogste orgaan, dat de regering en de rechtspraak niet alleen controleert, maar ook dicteert. De volksvertegenwoordiging bepaalt de agenda, de pers gaat mee in het frame en ambtenaren kunnen hun werk niet meer doen. Rechters hebben ten onrechte de controlerende macht. Omdat de lange termijn in de politiek is losgelaten en er decennialang geen input was van deskundigen voor debat, houden rechters de uitvoerende macht aan oude afspraken en doelstellingen. Daardoor loopt alles vast: het boerenbedrijf, de woningbouw.

Hoe het wél moet? Velings favoriete voorbeeld van rolvastheid is ruim vijftig jaar oud. In het Kabinet-Den Uyl (PvdA) moest defensieminister Henk Vredeling (PvdA) versleten gevechtsvliegtuigen vervangen door ruim honderd F-16’s. Dat kostte ruim twee miljard gulden. Zijn eigen partij was tegen dit blindelings meegaan in de wapenwedloop. Op het partijcongres van de PvdA in 1975 werd daarom het kabinetsbesluit veroordeeld. ‘Congressen kopen geen vliegtuigen,’ was de reactie van Vredeling. Daarmee vertolkte hij de trias politica! Er is macht van het volk: wij willen geen straaljagers. Maar ik ben verantwoordelijk voor veiligheid. Daarvan laat ik me niet afbrengen door partijpolitiek.