De kiezer heeft altijd gelijk, is een raar cliche!
De rechter moet vaak corrigerend optreden, dat is zijn taak. Burgers moeten zich aan de wet houden. Maar steeds vaker moet de rechter de overheid corrigeren omdat de overheid zelf wetten maakt die niet kloppen of strijden met andere wetgeving. Het lijkt er soms op dat de overheid dat bewust doet, in naam van de kiezer. Dat is strijdig met de rule of law en bezorgt de rechtsspraak onnodig veel werk en een slechte naam.
Mede aanleiding voor dit interview is de verschijning van De onvoltooide rechtsstaat van Ybo Buruma. De gedachte dat het recht onvoltooid is, is zowel bedreigend als vertroostend: het is niet perfect, en het blijkt altijd weer beter te kunnen. De stelling van het boek is dat iedere periode haar eigen problematiek kent en ook haar eigen positivering van het recht. Buruma gebruikt het woord tijdgeest om een periode te typeren en illustreert elke tijdgeest met een kinderboek. Vanaf het begin van de 19e eeuw tot nu onderscheidt hij zes periodes van de rechtsstaat. Om het te houden bij de laatste drie: de wederopbouw 1950-1970 (de Ciske de Rat-trilogie), de culturele revolutie 1970-1995 (Pluk van de Petteflet) en de risicosamenleving 1995-2025 (Spijt!).
De laatste periode in uw boek gaat tot 2025. Als we dit strikt zouden nemen, gaan we nu dus een nieuw tijdperk in. Daarom wil ik beginnen met een verkennende vraag naar de nieuwe tijdgeest. Dit jaar waren er natuurbranden, met name op de Veluwe, door militaire oefeningen (die paradoxaal genoeg gebeuren voor de veiligheid van land en volk). De minister van Defensie bleef aan. In 2006 (de periode van de risicosamenleving) stapte justitieminister Donner op vanwege de Schipholbrand, waarbij elf gedetineerden omkwamen. Wat maakt dit verschil duidelijk?
Het is een goed, maar ook een moeilijk voorbeeld. Donner stapte op omdat de zorg voor de brandveiligheid onder zijn verantwoordelijkheid te kort was geschoten. Schade voorkomen en verantwoording nemen kenmerkten de tijd van de risicosamenleving. Ik signaleer wel dat de tijdgeest ernstig verandert, maar ik weet nog niet precies welke kant op. Er is een nieuwe generatie politici die veel waarde hecht aan overleg en aan gezamenlijk tot stand komen van beslissingen. Deze generatie lijkt minder gewicht te hechten aan de eigen verantwoordelijkheid en de hoogstpersoonlijke gevolgen die daaraan kunnen worden verbonden. De vanzelfsprekendheid om zo’n conclusie te trekken getuigt van het hechten aan het belang van het eigen moreel kompas (en wordt daarom ook gewaardeerd). Dat kompas sloot ook aan bij een functionalistische en juridische opvatting: als de overheid faalt, moet ik vanuit mijn functie als minister deze stap zetten. Maar in de nieuwe bestuurscultuur zit een moreel kompas vooral in de weg, omdat het dan moeilijker is samen tot een oplossing te komen. Verantwoordelijkheid wil men tegenwoordig delen en anderen zijn even verantwoordelijk voor hoe het loopt als jij. Dat is denk ik waarom een hedendaagse minister oprecht - en misschien niet als jurist, maar als bestuurskundige of zoiets gevormd - denkt: ja, maar hier hoef ik me toch niet verantwoordelijk voor te voelen? Zo’n ‘ouderwetse’ minister als Donner vond zijn eigen gevoelens niet zo belangrijk, maar ‘wist’ dat hij verantwoordelijk was voor de Schipholbrand, terwijl hij daar individueel niks mee te maken had.
Voorzover er een ontwikkeling valt te zien is die dus negatief.
Ja. Door voortdurend te denken in termen van gedeelde verantwoordelijkheid, vergeet je dat er ook staatsrechtelijke verantwoordelijkheden zijn. In een samenleving waarin men eerder meedenkt met hoe iemand zich wel zal voelen, dan dat men denkt over wat iemands plichten zijn, krijgt het begrip verantwoordelijkheid een veel vagere betekenis. Dan loop je als politicus het risico te moeten opstappen wegens een ongelukkige uitlating, en kun je blijven zitten ook al is onder jouw verantwoordelijkheid iets vreselijks gebeurd.
En heeft dat ook dan een relatie met het afnemende vertrouwen in de overheid? Want iemand die een fout toegeeft is betrouwbaarder dan iemand die een fout toedekt.
Ik vind dat een plausibele gedachte. Maar het vervelende is, opstappen kun je niet te vaak doen.
Nu we toch bij Donner zijn, hij gooide ooit de knuppel in het hoenderhok door te stellen dat het democratische van een democratische rechtsstaat betekent, dat de sharia zou kunnen worden ingevoerd als er een meerderheid voor is.
Dat is een hele radicale manier van uitleggen dat het fenomeen democratie heel ver gaat. Daar heb ik ook veel respect voor. Maar het is niet mijn standpunt. Tegenwoordig horen we dit geluid ook veel in de Kamer: de meerderheid wil, het volk wil. Maar het volk heeft niks te willen in dit opzicht. Stel je voor dat je voor de rechter komt en de door de meerderheid tot wet gemaakte sharia schrijft voor: hak die hand eraf! Dan zal de rechter zeggen: ho ho, dat is in strijd met artikel 3 van het Europees Verdrag van de Rechten van de Mens - het verbod op foltering! Rechters zullen in dat geval jou beschermen tegen de volksvertegenwoordiging die zo’n idiote wet maakt, zelfs bij meerderheid.
Hoe ziet u het wezenlijke verschil tussen de wetgevende en de rechterlijke macht?
De wetgever maakt keuzes over de algemene, grote lijn waar we naartoe willen en de rechter beslist over door individuen voorgelegde gevallen. Dat is een goede rolverdeling. De rechter is er voor de individuele burger die voor zijn rechten opkomt en die daarmee soms vragen neerlegt bij de rechter waar de volksvertegenwoordiging nog niet uit is gekomen, of waarover ze nog geen uitspraak heeft gedaan. Laten we een voorbeeld nemen. Kun je een virtueel goed stelen? Dat is een vraag die dan aan ons rechters wordt voorgelegd. Er waren twee jongens die een andere jongen tijdens een game hadden gedwongen om een virtueel masker over te maken naar hun eigen rekening, onder bedreiging. Diefstal met geweld dus. Maar is dat wel diefstal? Je kunt zo’n masker niet vastpakken. Toen heeft de Hoge Raad gezegd: ja, dat valt onder de strafbepaling. Maar het stond niet met zoveel woorden in de wet die dateert van 1886. Niet voor elk nieuw geval is een wetswijziging nodig. De rechter heeft tot taak om in het concrete geval te beslissen of de algemeen geldende, maar ook altijd een beetje vage wet van toepassing is. Het individuele voorbeeld is altijd anders dan je van tevoren kunt bedenken. Daarom wil jij gehoord worden door die rechter. En daarom wil je trouwens ook serieus gehoord worden door degene die de wet uitvoert - die ambtenaar tegenover je. Dat was ook de kern van toeslagenaffaire: is de wet wel op jou van toepassing, of leidt die tot zo’n groot onrecht, dat het in strijd is met het evenredigheidsprincipe. De rechter past de wet toe, maar soms is de wet niet toereikend en dat vergeten mensen in Den Haag soms.
Het lijkt steeds vaker voor te komen.
Ja, het is voor politici van vandaag een enorme olifant in de porseleinkast. Zij worden vaak geconfronteerd met wetgeving, of zij maken zelf wetgeving die in strijd is met hoger recht of die niet past in het juridisch systeem, zodat de rechter die wet niet kan toepassen. Ambtenaren op de departementen weten dat wel en die proberen politici er ook van te weerhouden om dat te doen. Denk maar aan de strafbaarstelling van illegalen. Niet alles wat de volksvertegenwoordiging wil is goede wil. Die stelling dat de kiezer altijd gelijk heeft, is echt een raar cliché.
De spreiding van machten is er natuurlijk ook om machten te beschermen, dat geeft u net aan. De rechtspraak moet soms de volksvertegenwoordiging afvallen om burgers te beschermen. Naast de drie machten lijken tegenwoordig een vierde en vijfde macht te zijn waarop we minder grip hebben. De journalistiek zou je met de wetenschap de vierde macht kunnen noemen en de lobby van grote bedrijven een vijfde macht.
Ik zou het net iets anders neerzetten. Die trias politica is een staatsrechtelijke gedachte die kijkt naar hoe het systeem werkt. Als je kijkt naar de journalistiek en de wetenschap aan de ene kant en de lobby’s aan de andere kant zijn dat feitelijk ook machten. Dat leidt helemaal geen twijfel. Je kunt zelfs zeggen dat die journalistiek en die wetenschap belangrijk zijn om de drie machten goed te laten werken. Daarom hebben ze in het staatsbestel wel een bepaalde bescherming. Die hebben ze bijvoorbeeld door de vrijheid van meningsuiting, maar ze zijn onafhankelijk van het systeem van de trias politica.
Tenzij bijvoorbeeld tijdens de coronapandemie. Dan komt de wetenschap op de troon te zitten.
Ja, maar goed, uiteindelijk is het wel de minister of de minister-president die verantwoordelijk is voor het overnemen van een wetenschappelijk advies. Het is heel belangrijk dat je dat verschil blijft zien. Ook de journalist staat niet boven ons. De journalist helpt ons een mening te krijgen over wat die drie daar aan het doen zijn in de trias politica en vice versa maakt de journalist duidelijk wat burgers vinden. Bedrijven, journalistiek en wetenschap zijn machten, maar juridisch zijn het geen machten. Juridisch staan ze buiten die driehoek. En dat doet aan het belang van die feitelijke macht niet af hoor. Sterker nog, in een goed functionerende democratie ben ik er blij mee dat journalisten hun werk doen en de wetenschap vrijheid kent. Naast journalistiek en wetenschap zijn er trouwens ook andere belangrijke krachten in de samenleving, waar politici hun voordeel mee kunnen doen. Kijk, wij schelden nu soms een beetje op de lobby van grote bedrijven. Ik ook, als het me zo uitkomt - als het bijvoorbeeld gaat om de tabaksindustrie. En ja, ik kijk met wantrouwen naar de macht van big tech. Maar ik vind het helemaal niet erg dat Peter Wennink, voormalig CEO van ons grootste techbedrijf ASML, wordt gevraagd om voorstellen te doen over hoe het met de economie in Nederland moet. Tuurlijk niet. Wij weten wie hij is. We weten uit welke hoek het komt, en als je zelf uit een linkse hoek komt, ga je misschien twee keer zo goed kijken: heeft hij wel gelijk? Maar laten we wel wezen - Wennink heeft bijzonder veel voor Nederland betekend en heeft veel zicht op ondernemen. Dus hem vragen om advies is niet gek.
Oké, maar dit is transparant en controleerbaar, net als de lobby van patiëntenverenigingen van hoofd-schouders-knie-en-teen. Maar een dividendregeling afschaffen in een achterkamertje?
Nee, dat bevalt me helemaal niet. En daar zou meer controle op mogen plaatsvinden. Daar heb ik wel ideeën over, maar dat is dan weer politiek. Ik vind dat zelf op dit moment nog niet een vraag die de rechtsstaat in gevaar brengt.
Wat dan wel een vraag van rechtsstaat is, is de politisering van het recht. Denk aan de zaken van Urgenda tegen de staat. Je krijgt de indruk dat er nu geen spreiding is van machten, maar dat er een nieuwe hiërarchie is: de rechter staat boven de regering, terwijl er tegelijk ook geen bereidheid lijkt bij de regering om de wet uit te voeren.
Ja, dit is zó’n belangrijk onderwerp! Ik zat in de Hoge Raad tijdens de behandeling van de Urgenda-zaak over CO2. Maar ik maakte deel uit van de strafkamer en niet van de civiele kamer die daarover besliste. Ik zeg het er maar even bij. Maar laat ik ook direct zeggen dat ik heel goed snap dat er politici zijn die zich afvragen, of de Hoge Raad niet te veel op de stoel van de wetgever gaat zitten. Dat zit er vaak achter bij je vraag. Dan heb ik daarover een paar opmerkingen. De eerste opmerking is, je moet die CO2-uitspraak in de Urgenda-zaak eigenlijk vergelijken met de uitspraak in de toeslagenaffaire. Bij de CO2-uitspraak is het de vraag of de rechter niet te ver gaat, maar bij de toeslagen-uitspraak is de vraag, of de rechter niet te sloom is geweest tot 2019. Dat is de spanning waar je als rechter mee te maken hebt.
Door voortdurend te denken in termen van gedeelde verantwoordelijkheid, vergeet je dat er ook staatsrechtelijke verantwoordelijkheden zijn.
Hoe ver moet ik gaan? Want de rechter móet in een aan hem voorgelegde zaak een antwoord geven. Hoe ver kun je gaan om af te wijken van de geldende wet? Moeten we de wet volgen, zoals bij de toeslagen, en dan vervolgens ontevreden zijn, of moeten we zoals bij Urgenda zeggen: hier is toch iets mis met die wetgeving? Jij, wetgever, moet nu iets doen. Dat is dus een spanning. Een tweede opmerking gaat over de verhouding: de positie van de rechter van vandaag tegenover dat hoge recht, het Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) en het Hof van Justitie van de Europese Unie. Bij dat laatste kun je denken aan de PAS-regeling voor stikstof en aan het asielrecht. Dat is allemaal recht van de EU. Door die verhouding komt de rechter in een onaangename positie. Hij wordt namelijk de boodschapper van het Europese recht aan de Nederlandse politiek en ook aan de Nederlandse burger. Dan krijg je al snel het idee, zoals jij je vraag formuleerde, dat de rechter boven de regering staat. Nee, de rechter niet! Maar de EU en de EVRM wel! En dat is dus onaangenaam. We beginnen nu pas te voelen wat de constellatie van het Europese recht betekent en hoe zwaar dat recht drukt op Nederlandse politici. Ons land staat niet op zichzelf. Dat moeten onze mensen in Brussel veel duidelijker maken aan hun Nederlandse partijgenoten. Dat moet natuurlijk niet het werk van de rechters gaan worden. Ik knoop er nog een derde opmerking aan vast. Want een naar gevolg, en dat zat ook al in je vraag, is dat er nu signalen komen dat de politiek niet meer zo goed naar de uitspraak van de rechter luistert. De politiek vindt het bijvoorbeeld intussen ongelooflijk moeilijk om een oplossing te vinden voor de boeren wat betreft stikstof en alles wat daarmee samenhangt. De politiek vindt het ook heel moeilijk om te herstellen wat er mis is gegaan met de toeslagenaffaire. En de politiek vindt het ontzettend moeilijk om Ter Apel ter wille te zijn. Dat is dus een lastige problematiek. Maar het is wel naar dat het inmiddels zover is gekomen dat rechters de staat of overheidsinstanties dwangsommen op moeten leggen omdat het anders niet gebeurt. Dat was vroeger niet, vroeger was het zo vanzelfsprekend dat je als overheid uiteindelijk luisterde naar wat de rechter had gezegd.
Dat is dus een van de kenmerken van de nieuwe periode van de rechtsstaat: bestuurlijke ongehoorzaamheid en een anti-Europees sentiment.
Zeker dat kan daardoor ontstaan. Dat lijkt mij een heilloze weg. Maar ik vind het niet zo gek dat sommige wanhopige mensen die kant op denken, dus daar zit een taak voor politici. En een lastige taak. Want economisch en ook bijvoorbeeld op defensieterrein is de noodzaak van Europese samenwerking heel duidelijk, maar die samenwerking heeft voor sommigen een prijs die lokale politici moeilijk kunnen verkopen. Het is dan de kunst om bijvoorbeeld het asieldebat te combineren met het economisch belang van arbeidsmigratie. Maar het is veel gemakkelijker om over de echte problemen voor bijvoorbeeld de boeren te zwijgen en in plaats daarvan angst aan te jagen over wat zou kunnen gebeuren. Misschien zouden we wat het recht betreft toch een les moeten trekken uit het Amerikaanse systeem. Je hebt daar federaal recht, maar bijvoorbeeld het strafrecht verschilt er op fundamentele punten (bijvoorbeeld of de doodstraf is aanvaard) van staat tot staat. De Europese Unie is geen federale staat, maar ook hier moeten we misschien meer gaan nadenken over de vraag wat wel en wat niet door de Unie mag worden geregeld. En over wat we met Europese ontwikkelingen aanmoeten in eigen land. Achteraf kun je stellen dat we niet goed onderhandeld hebben over stikstof en Natura 2000-gebieden, maar dat we ook niet goed hebben nagedacht over de beste manier om met die regelgeving om te gaan. Hoe houden we ons sterk, binnen dat grote Europa? Dat moet ons politieke doel zijn. Niet tegenover, maar binnen Europa.
Ten slotte: welk kinderboek kan kandidaat staan voor de tijdgeest van de komende periode?
Onlangs kreeg ik een suggestie bij een lezing. Een oudere dame uit het publiek vertelde dat haar kleinkinderen zo genoten van ‘enge’ boeken over vampieren en dergelijke. Toen aarzelde ik, maar bedacht: ja, de strekking van die boeken is heel vaak dat er een klein vampiertje of een klein weerwolfje is, waarvoor mensen bang zijn, terwijl hij zichzelf helemaal niet eng vindt. Dát beeld begrijp ik wel. Er zijn veel mensen die het gevoel hebben dat er met wantrouwen naar hen wordt gekeken, alsof ze niet deugen. Maar ze vinden zelf dat ze wél deugen. Sterker nog, ze wéten dat ze wel deugen. Hoe ga je als samenleving om met dat om zich heen grijpende wantrouwen? Ik weet niet of het kan staan voor het hele nieuwe paradigma, maar vooralsnog vind ik het een goede suggestie.