Controle is goed, vertrouwen is beter

Wantrouwen is nogal een politiek dingetje geworden. Terwijl de brokstukken van fiscale achterdocht opgeruimd moesten worden in de toeslagenaffaire, bleef de regering in de coronacrisis toch wel erg bezig met controle. Het lijkt me goed om aan het begin van een nieuwe regeringsperiode te mijmeren of we misschien een alternatief hebben voor deze politiek van wantrouwen.

Er zijn er die zeggen: ‘vertrouwen is goed, controle is beter’. De uitspraak wordt toegeschreven aan de communistische leider en denker Vladimir Lenin. En al heb ik daar nog nooit een bronvermelding bij kunnen vinden, toch past de uitspraak zeker bij het communistische systeem van beheerzucht, op een bepaalde manier een karikatuur van ons verlichtingsdenken. Dit maakbaarheidsdenken is principieel bekritiseerd door de christelijk-sociale politiek. Want de wereld waarin God ons plaatst is niet maakbaar.

Er bestaat een oermenselijk verlangen om het overzicht van God te hebben, maar zo eenvoudig is het niet. De Schepper plaatst ons in een wereld waarin ieder individu en iedere gemeenschap de verantwoordelijkheid draagt om met vallen en opstaan te zoeken naar recht en vrede. Die verantwoordelijkheid moeten we elkaar ook durven toevertrouwen. Doen we dat niet, dan is een collectieve kramp het gevolg, denk maar weer even aan het communisme. Dit is precies de les van de toeslagenaffaire. Hoe goed bedoeld het ook begon, doorgeslagen controlezucht leidt tot onvrijheid, gebrek aan verantwoordelijkheidsbesef en maatschappelijke schade.

Wat mij betreft blijven we zoeken naar een alternatief voor een politiek van wantrouwen. Parlementaire tegenmacht, transparantie van ambtenaren: het helpt allemaal. Maar in de kern draait het natuurlijk gewoon om vertrouwen. En vertrouwen is geen vaag begrip. Een van de belangrijkste daden van de minister-president in de coronacrisis was het dringende verzoek aan de bevolking elkaar de hand niet meer te schudden. Dat is een politieke daad van vertrouwen in de mensen van goede wil, die een grote impact gehad op de volksgezondheid. Laten christelijk-sociale denkers deze les met kracht blijven inbrengen. Ooit vatte Gronings filosoof Frank Ankersmit die les samen door Lenins uitspraak om te draaien. Met hem zeg ik: ‘controle is goed, vertrouwen is beter’.