Sociale vrede bewaren - interview met Andreas Kinneging

Nederland is verdeeld, op verschillende vlakken. Het lijkt of we steeds minder waarden delen. Maar is dat iets waar we ons zorgen over moeten maken? Wel als we in Nederland toe gaan naar verdeeldheid zoals die is in de Verenigde Staten, vindt hoogleraar rechtsfilosofie Andreas Kinneging. ‘Trump is gekozen door helft van de Amerikaanse bevolking. De andere helft verafschuwt deze man. De ene helft verafschuwt de andere helft: de VS vallen uit elkaar in twee elkaar vijandige kampen. Aristoteles zei al dat, wil je stabiliteit in een land, dat de meesten ‘in het midden’ moeten zitten. Mensen die tevreden zijn, elkaar accepteren, die het redelijk met elkaar eens zijn in de basis, een waardengemeenschap op een basaal niveau, meest fundamentele dingen.. In de VS vallen ook die uiteen. Er is daar weinig olie op het vuur meer nodig voor een burgeroorlog.’

Zou het daar in Nederland ook op kunnen uitlopen?
In Nederland kennen we een meerpartijenstelsel, waardoor er niet twee partijen tegenover elkaar staan. Maar ook een kiesstelsel kan een burgeroorlog niet voorkomen als de meest fundamentele waarden niet meer gedeeld worden. In Europa is minder nationalisme dan in Amerika, maar ook hier neemt dat snel toe. Ook hier staan twee ‘partijen’ tegenover elkaar: nationalisten die sterk geloven in het belang van grenzen, en daartegenover liberale individualisten die geloven in de wereld als een eenheid.

Hoe is Nederland zo verdeeld geraakt?
Wat je ziet, is dat vanaf de jaren ’90 door globalisering de bovenste dertig procent van de bevolking erop vooruit gaat. Er is sprake van economische segregatie: die elite woont in aparte wijken, heeft eigen tijdschriften, boeken en tv-programma’s. Daartegenover staat de volkscultuur. Die heeft heel andere voorkeuren, neemt andere informatie tot zich, heeft andere waarden en normen. Sinds 1970 is die groep er niet echt op vooruit gegaan. De bovenklasse profiteert van globalisering; die groep wil zo door. Daartegenover staat de groep die het niet zo goed gaat. Zij zijn misschien werkloos, leven van een uitkering, of gaan van baan naar baan. Deze groep voelt zich vaak bedreigd. Voor mij zijn open grenzen goed, want ik krijg van Polen goed werk geleverd voor weinig geld. Maar voor Nederlandse timmermannen is dit oneerlijke concurrentie, omdat Polen zich bijvoorbeeld niet houden aan alle wetten, over bijvoorbeeld werktijden. Netto verdienen hetzelfde salaris, maar de sociale lasten voor Nederlanders hoger.

Waarom is hier in Nederland niet allang een Trump opgestaan?
Pim Fortuyn was erg succesvol. We weten niet hoe het hem verder zou zijn vergaan. Op sympathie voor de PVV rust een bepaald taboe. Er is waarschijnlijk meer sympathie voor nationalistische en socialistische partijen dan de verkiezingsuitslagen zullen laten zien. Dit soort partijen gaat komende tien jaar groeien, en welllicht een verkiezingsuitslag halen. Kijk naar hoe dit gaat in Duitsland en Frankrijk. Het wordt hoog tijd dat politici hier zich goed op gaan bezinnen.

Wat staat ons dan te doen?
Mainstreampartijen moeten nadenken over thema’s van deze partijen en daarmee op de loop gaan. Zij moeten meer nadruk leggen op grenzen en minder op globalisering. Wil je het volk aan je blijven binden, dan moet je daar als politicus daar toch op reageren, anders gaat het mis. Iedere politicus uit een mainstreampartij kan daar veel stemmen mee halen, omdat veel mensen zich zorgen maken over immigratie, grenzen en globalisering. Die thema’s zijn zo besmet door Wilders, dat niemand er meer over begint. In jaren ’90 heeft Frits Bolkenstijn geprobeerd daar iets over te zeggen; dat deed hij met gezag, onderbouwd, en acceptabel voor de mensen die wel die zorg hebben, maar niet op Wilders willen stemmen.

Op welke punten hebben nationalisten een punt?
De grenzen! Een Pakistaanse kennis zei me: als de grenzen echt open zouden zijn, stonden er morgen 20 miljoen Pakistanen op Schiphol. Wat zou er dan gebeuren? Dan brak de chaos uit. Open grenzen zijn tot op zekere hoogte mogelijk; ze zijn er niet voor niets.

En waar moeten we ver van blijven?
Wilders’ ‘minder, minder’ was ophitsen, en dat is voer voor een burgeroorlog. Er is niets mis met strijd, maar hier werden grenzen overschreden. Het is belangrijk dat politici nu niet polariseren, maar de polarisatie proberen weg te nemen.

Waar vinden we die rust? In een gedeelde moraal? Govert Buijs zei eens: moraal is uitgehold door liberalen. Wat vindt u daarvan?
Die analyse deel ik. Even los van immigratie. Wij leven in een sterk sociaal-liberaal land. We zijn radicaal geïndividualiseerd. Gezin en huwelijk zeggen veel mensen niks. Traditie of geschiedenis als maatgever is afwezig. Maatgevend is de unieke ik. Daar moet je aan appelleren en dat is het uitgangspunt. Dat is een problematische positie, waar de ChristenUnie vreedzaam tegen moet protesteren.

Hoe staan traditionele waarden tegenover de liberale waarden ‘vrijheid, gelijk, broederschap’?
Voor een liberaal gelden alleen de waarden vrijheid en gelijkheid. Broederschap is een ondergeschoven kindje, omdat het in de weg kan staan van zelfontplooiing. Die broederschap zie je wel onder het volk; dat zet zich nu broederlijk af tegen de elite.
Vrijheid staat tegenover gemeenschap, en gelijkheid tegenover hiërarchie. Dat moet in balans zijn. Het is de taak van politici stabiliteit te waarborgen. Daarvoor is een ander soort politiek nodig, noem het politiek met een grote P. Die gaat niet over bedragen en cijfers, maar over het handhaven van een basale eenheid in de gemeenschap.