Politieke waardenweging

Door Martine Vonk

Waarden zijn terug in het politieke debat. Tenminste, ze waren altijd aanwezig, maar ze mogen weer benoemd worden. Maar wat zijn waarden eigenlijk? En als de ene politicus spreekt over de waarde vrijheid, bedoelt hij dan hetzelfde als wanneer een politicus van een andere partij ditzelfde woord in de mond neemt? Nee, in veel gevallen niet. Hoe wegen we waarden en hoe kunnen we als ChristenUnie-politici vanuit onze waarden samenwerken met andere politieke partijen?

Wat bedoelen we met waarden?
Sociaal-psycholoog Shalom Schwarz omschrijft waarden als gewenste doelen die dienen als leidende principes in het leven van mensen1. Eerder al definieerde cultureel antropoloog Clyde Kluckhohn waarden als overtuigingen over het wenselijke die de keuzes uit beschikbare middelen en mogelijkheden beïnvloeden2. Waarden staan dus voor ideeën over gewenste situaties in de toekomst die tegelijkertijd onze afwegingen beïnvloeden op weg naar die gewenste situaties. Op weg naar de verkiezingen horen we politici spreken over ‘onze’ waarden, alsof deze als vanzelfsprekend door iedereen, of minstens een ruime meerderheid van de bevolking, worden gedeeld. Nu is het zo dat de waarden zelf inderdaad vaak wel worden gedeeld (vrijwel iedereen vindt veiligheid en vrijheid belangrijk), maar dat niet iedereen dezelfde betekenis geeft aan deze waarden.

Neem de waarde vrijheid. Degene die dit noemt als belangrijke waarde heeft een bepaald idee bij wat hij verstaat onder vrijheid. Het is echter wel nodig om te weten wat deze persoon verstaat onder vrijheid. Is het de totale afwezigheid van overheidsbemoeienis, zodat ieder kan doen en laten wat hij wil? Of betekent vrijheid juist een beperking van deze totale vrijheid van individuen, zodat ook minderheden ruimte houden om hun ideeën uit te werken? Om een actuele kwestie te noemen: is het vrijheid wanneer alle scholen algemeen openbaar onderwijs verzorgen, of is het juist vrijheid wanneer scholen de keuze hebben om een specifieke religieuze overtuiging vorm te geven? Dit voorbeeld laat zien dat het noemen van de waarde vrijheid ons nog niet echt verder brengt, zolang de persoon in kwestie niet toelicht wat hij precies bedoelt met deze waarde.

Normen en waarden
Waarden worden vaak in één adem genoemd met normen: ‘het normen-en-waarden-debat’. Toch zijn waarden en normen niet hetzelfde. Waarden geven het gewenste eindbeeld aan, terwijl normen afspraken zijn hoe deze waarden te kunnen realiseren. De norm ‘stoppen voor een rood stoplicht’ is bedoeld om de waarde ‘veiligheid’ waar te kunnen maken. Belangrijk is dus om de niet de norm centraal te stellen, maar de waarde. De norm is slechts een weg om de gewenste waarde te realiseren. Voor politici is het belangrijk zich niet vast te bijten in de normen, maar uit te zoomen en open te staan voor andere manieren om de onderliggende waarden te kunnen realiseren. Misschien is de veiligheid in dit voorbeeld wel beter gediend met een rotonde.

Wel is het mogelijk om vanuit verschillende waarden tot dezelfde standpunten komen. Dat is interessant wanneer je als politicus een meerderheid voor een voorstel probeert te krijgen bij andere partijen. Een voorbeeld is de zondagsrust. De norm ‘geen winkels open op zondag’ wordt bij de meeste ChristenUnie politici vooral gesteld om de waarde ‘zondagsheiliging’ vorm te kunnen geven. Andere partijen zullen deze waarde misschien niet delen, maar staan wel open voor zondagsluiting, omdat het economisch weinig voordelen heeft voor kleine ondernemers. Of omdat uit onderzoek blijkt dat een dag per week rust goed is voor de gezondheid van mensen. De uitdaging is dus om aan te sluiten op het diepere niveau van waarden van anderen, om uiteindelijk je eigen waarden te kunnen realiseren. Hier kom ik later op terug.

Botsende waarden
Mensen hebben meestal meerdere waarden tegelijk die variëren in belangrijkheid. Sociaalpsychologen spreken in dit verband van een waardenhiërarchie. De belangrijkste waarden staan bovenaan en zullen sterk bevochten worden. Vrijheid van godsdienst is zo’n waarde voor de ChristenUnie. Andere waarden zijn weliswaar belangrijk, maar zijn meer onderhandelbaar. Wanneer waarden met elkaar botsen wordt deze hiërarchie duidelijk. Het politieke debat leent zich bij uitstek voor botsende waarden. De kunst is om dit debat niet alleen te voeren op het niveau van verschil van mening, maar dieper in te steken door de botsende waarden boven tafel te krijgen. Dan gaat het debat over het ‘waarom en waartoe’ in plaats van alleen over het ‘wat’; over de waarden dus in plaats van alleen over de normen.

Dat in het debat tussen verschillende partijen waarden botsen, ligt voor de hand. Maar ook binnen de partij kunnen waarden botsen. In onze eigen lokale fractie hebben we bijvoorbeeld veel gediscussieerd over het wel of niet plaatsen van windmolens. Bij het afpellen van onze standpunten kwamen verschillende waarden aan bod. Duurzaamheid is een belangrijke waarde, al verschillen ook hierbij soms de meningen over wat nu wel en niet duurzaam is. Bij deze vraag helpt het om de feiten boven tafel te krijgen. Een andere waarde is het draagvlak onder bewoners: mensen uit de directe omgeving van de beoogde molen waren fel tegen plaatsing. Anderen waren juist positief. Een derde waarde is behoud van de lokale economie. Een naastgelegen biologisch kippenbedrijf verwachtte een negatief effect van de molens op het gedrag van de buiten scharrelende kippen. Nog een ander benadrukte de impact van de windmolens op het landschap.

Al met al botsten de waarden vooral langs de lijn collectieve (duurzame energie) en individuele waarden (behoud lokale economie) en langs de lijn korte termijn (draagvlak bewoners) en lange termijn (vermindering noodzaak fossiele brandstoffen, inperking klimaateffecten). Je zag dat de waardenhiërarchie bij de afzonderlijke fractieleden verschilde. Hier hebben we een goed inhoudelijk debat over kunnen voeren en gezocht naar een zo goed mogelijk gedragen standpunt. Soms lukt dat door bepaalde waarden anders vorm te geven. Het draagvlak hebben we bijvoorbeeld geprobeerd te vergroten door in de gemeenteraad erop aan te dringen dat bewoners ook een economisch belang kunnen hebben in de windmolens via een coöperatie. Om de landschappelijke waarden te realiseren hebben we een compensatiefonds in het leven geroepen.

Basiswaarden van de ChristenUnie
Ook al hebben individuele ChristenUnie-politici verschillende waardenhiërarchieën en is het goed ons dat te realiseren, vinden we elkaar in de kernwaarden van de partij. In het Kernprogramma beschrijft de ChristenUnie waarop de partij haar politiek baseert. Naast het ‘richtinggevend perspectief’ (geloof, hoop en liefde) en het ‘vaste fundament’ (de Bijbel en traditie van christelijk denken), formuleert de partij drie centrale kernwaarden die leidend zijn in politieke afwegingen: dienstbare samenleving, geloofsvrijheid en waardevol leven. De dienstbare samenleving staat voor een bescheiden overheid die ruimte biedt aan mensen om zelf hun verantwoordelijkheden in zorg en samenwerking te nemen. Geloofsvrijheid staat voor de vrijheid van mensen om hun geloof en overtuiging te mogen delen in de samenleving. Waardevol leven gaat over zowel duurzaamheid van de leefomgeving als over behoud van waardigheid van mensen. Op de website van het Wetenschappelijk Instituut hebben verschillende mensen gastblogs geschreven om deze waarden nader te duiden.

Vaste waarden?
Strikt genomen zijn deze kernwaarden zelf geen waarden, maar paraplubegrippen met onderliggende waarden. Deze worden benoemd in de toelichting: vrijheid, verantwoordelijkheid, dienstbaarheid, respect, kwetsbaarheid, waardigheid en rechtvaardigheid. De vraag is hoe vast deze waarden staan. Ik denk dat het goed mogelijk is dat er in de tijd accentverschuivingen plaatsvinden in de uitwerking ervan of dat de waardenhiërarchie zelf verandert, terwijl de kern blijft bestaan. Dit heeft enerzijds te maken met verschuivingen in de partij zelf. Denk bijvoorbeeld aan de grondslag die in juni 2015 is aangepast. Als duiding van het christelijk geloof wordt nu verwezen naar de Geloofsbelijdenis van Nicea. Daarvoor stonden de Drie Formulieren van Enigheid veel meer centraal. Doordat de achterban van de ChristenUnie verbreedt, dekt de Geloofsbelijdenis van Nicea nu beter de kern van het gedeelde Christelijk geloof.

Veranderingen hebben anderzijds te maken met een veranderende samenleving, waarin accenten verschuiven. We zien dat de waarden genoemd in het conceptverkiezingsprogramma net iets afwijken van die in de toelichting op het Kernprogramma. In het verkiezingsprogramma worden ook naastenliefde, verdraagzaamheid en zorg voor de schepping expliciet genoemd als basiswaarden. Het accent in het huidige conceptverkiezingsprogramma ligt sterker op vrijheid dan voorheen. Door de tijd heen zien we dus globaal dezelfde waarden, maar wel met andere accenten en in steeds een net iets andere waardenhiërarchie.

Bovengenoemde waarden blijven nog vrij abstract. De waarden worden concreter gemaakt in de specifieke maatregelen en plannen in het verkiezingsprogramma. De totstandkoming van zo’n verkiezingsprogramma is een spannend proces, omdat je dan de waarden tegen elkaar moet gaan afwegen. Hoe verhoudt een bescheiden overheid zich tot het opkomen voor kwetsbare mensen? Waar houdt de verantwoordelijk van burgers op en waar zijn maatregelen vanuit Den Haag of gemeenten nodig? Wat is barmhartig en rechtvaardig in het vluchtelingenvraagstuk? Hoe verhouden landbouw en natuur zich tot elkaar? We vinden dierwelzijn belangrijk, maar waar liggen de grenzen? Juist op al die schuurpunten komt het erop aan wat de betekenis van de waarden werkelijk is en wat we het meest belangrijk vinden. De kunst is steeds om de afweging op het niveau van onderliggende waarden te krijgen en dan te kiezen voor het standpunt met het grootste draagvlak en dat het dichtst staat bij de kernwaarden.  

Waarden als verbinding
Deze gerichtheid op waarden geldt niet alleen binnen de partij, maar ook in de samenwerking met andere partijen. Dit geldt in het algemeen maar in het bijzonder wanneer je steun zoekt voor een bepaald voorstel. Ik noem daar drie redenen voor. De eerste is dat je door te zoeken naar leidende waarden de persoon of partij tegenover je serieus neemt. Je laat je niet tegenhouden door een mening die de jouwe niet is, maar je graaft dieper naar wat de ander drijft. Je raakt daarbij aan de overtuigingen en integriteit van de ander. Hiermee bouw je relaties op waar je in de toekomst op kunt voortbouwen.

De tweede reden is dat je doorvraagt naar wat de ander eigenlijk wil. Als je allebei zegt het goede voor de samenleving te zoeken, is nog lang niet helder dat je ook hetzelfde wilt. Daarvoor moet je doorgraven naar onderliggende waarden. Zo kun je erachter komen dat je misschien wel dezelfde begrippen gebruikt (zoals vrijheid, verantwoordelijkheid, veiligheid), maar dat je deze begrippen anders invult. Of juist andersom, dat je aanvliegroute vanuit diepliggende waarden verschilt, maar dat je elkaar kunt vinden op een bepaald standpunt. Een mooi recent voorbeeld daarvan is het behoud van kerkelijk erfgoed waarbij D66 en de ChristenUnie, gedreven vanuit totaal verschillende drijfveren, elkaar toch vonden.

De derde reden is dat wanneer je partners vindt voor je voorstel of motie waarbij alle partijen aansluiting vinden op hun eigen waarden, dit leidt tot draagvlak dat geworteld is in overtuigingen. De partijen zullen niet zo snel afstand nemen van dit standpunt, omdat dit raakt aan hun basiswaarden, waardoor de kans dat een plan slaagt aanzienlijk toeneemt.

De uitdaging is dus om helder voor ogen te hebben wat partijen, maar ook individuele politici binnen die partijen, belangrijke waarden vinden en hen daarop aan te spreken. Dit zal wellicht vooral buiten de vergaderzaal plaatsvinden, omdat de realiteit van het politieke debat helaas vaak weinig ruimte laat voor debat op waardenniveau. Het past bij de ChristenUnie om daar ook in het debat aandacht aan te blijven besteden. En dan bedoel ik niet alleen noemen dat waarden belangrijk voor ons zijn, maar vooral welke waarden en wat we daarmee bedoelen. De naam van het verkiezingsprogramma, ‘hoopvol realistisch’, dekt beide kanten van de definitie van waarden waar ik dit artikel mee begon: gewenste, hoopvolle, situaties in de toekomst en de realistische afwegingen op weg daar naar toe. Werken vanuit waarden leidt tot politiek vanuit het hart.


Dr. Martine Vonk is hoofdredacteur van DenkWijzer en lid van het curatorium van het Wetenschappelijk Instituut. Ze werkt als lector Ethiek en Technologie bij Saxion.