Een positief-kritische blik op TTIP

Een positief-kritische blik op TTIP

Door Rob Jonkman

Het is ongebruikelijk dat burgers de straat op gaan en handtekeningenacties worden georganiseerd tegen een handelsakkoord dat er nog niet is. Bij TTIP gebeurt dat allebei wel. Veel organisaties en politieke partijen hebben zich op voorhand tegen het verdrag uitgesproken. Is dat niet een beetje voorbarig?

De weerstand lijkt erg prematuur want de definitieve tekst van het verdrag is nog niet gereed. De brede aversie van dit moment is niet geheel te plaatsen. Van antiglobalisten is bekend dat deze per definitie tegen de gevolgen van vrijhandel zijn, maar de groep tegenstanders is veel breder. Het onderwerp wordt bijvoorbeeld aangegrepen door tegenstanders van de Europese Unie (EU) om te betogen dat wij overgeleverd zijn aan ‘Brussel’ en zelf niets meer te zeggen hebben. Er wordt echter tegemoetgekomen aan de voorstanders van transparantie, die bezwaar hebben tegen onderhandelingen met een geheim mandaat. De EU geeft op haar website aan met welke punten de onderhandelingen worden ingegaan. Het wantrouwen van veel burgers tegen Europa zal zeker een rol spelen; de indruk kan bestaan dat er besluiten worden genomen met een beperkte democratische legitimiteit. Hiervan is bij TTIP geen sprake als de procedure nader wordt beschouwd. Ook is er de angst dat er sprake zal zijn van de verlaging van Europese standaarden of dat het milieu zal worden geschaad. De Europese Commissie (EC) en ook de Nederlandse regering hebben aangegeven geen concessies te zullen doen op dit gebied. Er worden veel bezwaren opgeworpen over zaken waarover nog moet worden onderhandeld of over veronderstellingen. De in mei 2016 via Greenpeace uitgelekte teksten van wat tot nu toe is overeengekomen, geven vooralsnog geen reden tot bezorgdheid, al geeft dit uiteraard geen garantie voor de uiteindelijke versie van het verdrag. Het zal te zijner tijd in zijn geheel moeten worden beoordeeld.  

Chloorkip
Het veel gebruikte symbool van tegenstanders van TTIP is de chloorkip. Chloor wordt in de VS gebruikt om op kippenvlees de schadelijke Salmonellabacterie, waaraan jaarlijks mensen overlijden, te doden. Dit gebeurt in met water verdund chloor. Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt dat dit veilig is voor het milieu en voor de mens, maar door de politiek is het gebruik in lidstaten van de EU verboden, vanwege de angst dat dit zou kunnen leiden tot minder hygiënisch werken. Hier speelt de voedselveiligheid dus geen rol; je zou zelfs het tegenovergestelde kunnen betogen.

Bezwaren van gemeenten
Wat de concrete gevolgen zijn voor decentrale overheden is nog niet duidelijk. Wel is de kans groot dat TTIP het makkelijker zal maken voor Amerikaanse bedrijven om zich in te schrijven voor overheidsopdrachten in Nederland. Het verdrag zal een scala aan onderwerpen raken waar ook gemeenten mee te maken hebben zoals aanbestedings- en staatssteunregels, vrij verkeersregels en mededingingsrecht.1 Sommige gemeenteraden hebben moties aangenomen waarin zorgen worden uitgesproken over TTIP, zoals begin dit jaar in Utrecht. Andere gemeenten, zoals Amsterdam medio 2015 en Zaanstad enkele maanden later, verklaren zich in moties zelfs ‘TTIPvrij’. Dat roept herinneringen op aan de jaren tachtig van de vorige eeuw, waarin diverse gemeenten zich ‘kernwapenvrij’ verklaarden. Net als toen, hebben deze moties een meer symbolische waarde. Het uitspreken van bezorgdheid ondersteunt de inzet van de EU onderhandelaars, die in grote lijnen de bezwaren van de gemeenteraden delen.

Comité van de Regio’s
Gemeenten en provincies zijn vertegenwoordigd in Brussel via het Comité van de Regio’s. Dit gremium, waarin decentrale overheden van alle lidstaten zijn vertegenwoordigd, geeft advies aan de EC en het Europees Parlement (EP). Ook over TTIP is geadviseerd, met een positief kritische insteek. Enerzijds worden kansen gezien voor groei en de werkgelegenheid, anderzijds wordt aandacht gevraagd voor de democratische participatie van lokale en regionale overheden. Ook wordt gewezen op de noodzaak van het handhaven van bescherming van het leven, gezondheid, klimaat, milieu, dieren en het in stand houden of verbeteren van de veiligheid van producten.2

Garanties
Verantwoordelijk Eurocommissaris, Cecilia Malmström, heeft toegezegd in het EP dat het recht van regeringen om beleid aan te passen of te maken, overeind zal blijven en dat dit in de verdragstekst zal worden opgenomen. Het EP heeft geëist dat er geen concessies zullen worden gedaan als het gaat om de Europese standaarden op het gebied van consumentenveiligheid, milieu en voedselveiligheid. Op 8 juli 2015 is hierover een duidelijke resolutie in het EP aangenomen. De opdracht aan de EU onderhandelaars en de inzet van de Nederlandse overheid is om hierover in het verdrag harde garanties op te nemen. Geen chloorkip dus en geen genetisch gemodificeerde gewassen. Het is duidelijk dat ook ons nationale parlement hier nauwlettend op zal toezien. Dat blijkt bij de genoemde investeringsbescherming, die bedrijven te veel macht zou kunnen geven. Daarover heeft de Tweede Kamer een motie van Gert-Jan Segers aangenomen, waarin wordt uitgesproken dat de geschillenbeslechting geen afbreuk mag doen aan ons rechtssysteem en onze democratische besluitvorming. De EC heeft inmiddels een nieuw voorstel aan het EP gedaan, waarin het oude, bekritiseerde model wordt vervangen.

Hoe verder?
De al of niet terechte zorgen – in hoeverre ze terecht zijn, kan pas bij het eindresultaat worden beoordeeld – die de demonstranten, organisaties en politieke partijen hebben geuit, zijn wel van invloed op het onderhandelingsproces. De Europese Commissie realiseert zich terdege dat TTIP alleen een kans van slagen heeft, als rekening wordt gehouden met de roep om transparantie en wanneer de voorstellen van de EU als inzet van de onderhandelingen worden gedeeld. Een deel van de teksten wordt echter nog geheim gehouden om de onderhandelingen niet te doorkruisen. Ook over de voortgang wordt meer in algemeenheden gecommuniceerd, maar het is inmiddels wel duidelijk dat er nog een aantal lastige hindernissen te nemen zijn. Overigens is er niet alleen weerstand en kritiek in Europa, maar ook in de Verenigde Staten. De tijd begint wel te dringen.

Conclusie
De race is nog niet gelopen. Het is nog maar de vraag of het lukt om de onderhandelingen over de definitieve tekst van het verdrag voorafgaand aan het aftreden van president Obama in januari 2017 af te ronden. Mocht dat niet lukken, dan lijken de kansen op een akkoord ernstig te slinken omdat noch Donald Trump, noch Hillary Clinton warme pleitbezorgers zijn van TTIP. Trump stelt dat met de vrijhandelsverdragen de belangen van de Amerikanen worden verkwanseld en Clinton is onder andere bevreesd voor de negatieve gevolgen van het minimumloon. Het is dus denkbaar dat wij in Nederland niet eens de kans krijgen om met een goede argumentatie iets van de eindversie van het beoogde akkoord te vinden. Inmiddels is in de publieke opinie sprake van veel aannames, die zeker niet per definitie juist zijn, maar wel tot weerstand leiden. Mocht het akkoord er wel komen, dan zal het nog een hele toer zijn om de negatieve beelden weg te nemen en het resultaat objectief te beoordelen. Zeker als je je gemeente al ‘TTIPvrij’ hebt verklaard. Gezien alle garanties en mogelijkheden om van het eventuele eindresultaat van de onderhandelingen iets te mogen vinden, zou echter een positief kritische houding tegenover het verdrag een reële optie zijn. In het verkiezingsprogramma van de ChristenUnie/ SGP voor het EP wordt gerefereerd aan de decennialange verbondenheid van de Amerikaanse en Europese economieën en het blijvend vitaal houden van trans-Atlantische verhoudingen op een zo breed mogelijk front. 3 Wij delen met de VS veel normen en waarden en die overeenkomst kan als basis dienen voor een akkoord waarbij recht wordt gedaan aan onze verworvenheden op onder andere sociaal gebied, (voedsel)veiligheid en milieu.


Rob Jonkman is ChristenUnie wethouder Economie in Opsterland. Hij maakt deel uit van het Comité van de Regio’s, dat de Europese Commissie en het Europees Parlement adviseert over TTIP.


Noten
1 Europa Decentraal. Belang TTIP voor decentrale overheden. Zie: www.europadecentraal.nl.  

2 Comité van de Regio’s. (2015) Het trans-Atlantisch partnerschap voor handel en investeringen (TTIP)., 3.

3 ChristenUnie/SGP. (2014). Samenwerking JA, Superstaat NEE, Verkiezingsprogramma ChristenUnie en SGP 2014-2019.,18.