Het trauma van Europa

Door Ruud Welten

De verstoorde orde
De film E la nave va (1983) van de Italiaanse regisseur Federico Fellini vertelt het verhaal van een groep operazangers en edellieden die uitvaren om de as van een geliefde operadiva over zee te gaan uitstrooien. Het verhaal speelt zich af aan de vooravond van de eerste wereldoorlog. De kijker wordt meegenomen in de culturele crème de la crème van de Italiaanse cultuur, een wereld die Fellini zo goed kende en die hij in zijn films vol ironie en in al haar potsierlijkheid portretteert. De operazangers en zangeressen proberen elkaar in aanzien, toonhoogte en volume te overtreffen en het personeel van het schip te imponeren. En plotseling, ergens in het midden van het verhaal, wordt het leven aan boord volledig verstoord. Een groep Servische vluchtelingen is aan boord geklommen en zit buiten op het dek, terwijl de crème binnen de zoveelste copieuze maaltijd verorbert. Onmiddellijk ontstaan aan boord partijen vóór en tegen de vluchtelingen. De een gaat men hen dansen terwijl de ander ze het liefst overboord wil gooien. Wat bindend was voor de gemeenschap - de rouw om de operadiva en de strijd om de hoogste noot - speelt ineens geen enkele rol meer. Er heerst verwarring en ruzie. De klanken van Rossini en Verdi verstommen en maken plaats voor de muziek van de vluchtelingen. De orde is verstoord.

Fellini's verhaal is een even komische als pijnlijke metafoor voor het Europa waarin wij leven. Bootvluchtingen waren ten tijde van Fellini's film nog een redelijk nieuw fenomeen. Het einde van de oorlog in Vietnam dreef in 1975 talloze Vietnamezen, die het communistisch geworden Vietnam ontvluchtten, op zee. Beelden van de vluchtelingen choqueerde de Westerse wereld. De Italiaanse meester reageerde met zijn film op de gebeurtenissen van zijn tijd. Gebeurtenissen die, zoals iedereen weet, nieuwe en grotere vormen hebben gekregen. De geschiedenis herhaalt zich niet zo zeer, maar erger nog, vermenigvuldigt haar drama. Fellini heeft van deze verstoring van rust ten gevolge van de vluchtelingen het thema van zijn film gemaakt. Het is deze ordeverstoring, dit trauma dat de komst van de vluchteling met zich meebrengt, waarbij ik wil blijven stilstaan.
Ik bedoel dus niet zozeer het trauma dat vluchtelingen al dan niet hebben opgelopen in het land dat ze ontvluchtten, maar het trauma dat onze cultuur oploopt doordat vluchtelingen aan de poorten van Europa kloppen, of beter gezegd haar poorten forceren en zich als onwelkome gasten over Europa verspreiden. Het betreft een verstoring van een politieke, morele en economische orde: Europa dacht alles zo goed elkaar te hebben maar precies vanuit deze zelfverzekerdheid weet ze geen raad met de vluchteling. Is het mogelijk om onze ijver om het 'vluchtelingenprobleem' snel op te lossen (in de hoop dat het verdwijnt en de rust weer terugkeert) niet zozeer te beschouwen als een adequate politiek maar als een moreel trauma van onze Westerse cultuur?

De onbegrijpelijke ander
In elk geval biedt het denken van de Frans-joodse filosoof Emmanuel Levinas (1906-1995) handreikingen om deze wat ongemakkelijke positie te onderzoeken. Levinas is een filosoof die de aandacht heeft gevraagd voor het ethische appel dat de ander op ons doet. En voor alle duidelijkheid: de ander is precies niet mijn naaste, niet mijn buurman of landgenoot met wie ik onze normen en waarden deel en leef. Het is daarentegen degene die buiten de sfeer van jou en mij wordt gesloten. Het is volgens Levinas precies deze ander die onze rust en ons denken verstoort; die ons vermogen om hem te kennen en begrijpen traumatiseert. De ander, aldus Levinas, is in eerste instantie altijd degene die onze orde komt verstoren. Want de ander is nu precies degene die zich niet laat begrijpen; die zich niet in onze orde laat integreren. Het is dus beslist niet toevallig dat in de filosofie van Levinas het woord trauma centraal staat. De ander dwingt ons om onze levenswijze te herzien. Maar ondanks het trauma dat de ander in mijn leven teweegbrengt is de ander een mens. Dus ondanks het feit dat ik hem niet begrijp; ondanks het feit dat hij zich niet zomaar laat integreren in de door ons geschapen orde, ben ik ten volle verantwoordelijk voor hem. Het is het bestaan van de ander, die aan mijn poort komt kloppen, dat mij tot een humaan wezen maakt; niet mijn bereidheid om de ander te helpen op voorwaarde dat ik er tijd en geld voor kan vrijmaken.
Door met Levinas te spreken over een trauma stellen we de vraag hoe we met deze ordeverstoring om moeten gaan. Zijn we bereid te zien dat ons Europese stelsel, onze ideeën over mensenrechten, onze verzorgingsstaten en democratieën te lijden hebben aan een ernstig trauma? Een wond in ons bevattingsvermogen? Een getraumatiseerd Europa is een Europa dat gelooft in haar eigen gelijk, dat meent dat het met dezelfde politiek die de ander buitensloot hem weer kan binnenhalen. Maar door de manier waarop Europa dit doet, blijft ze volharden waar ze altijd al in uitblonk: het kolonialiseren van de ander.

Neurotische politiek
Levinas' gebruik van het woord trauma is minder vreemd dan het lijkt. Trauma is het oud-Griekse voor wond. Wat is verwond? Wel, ten eerste de hekken bij Calais, Lampedusa etc. waardoor de vluchtelingen Europa binnen sijpelen. Sigmund Freud heeft duidelijk gemaakt dat niet alleen materie, het lichaam, maar ook ons mentale vermogen verwond kan worden. Een dergelijke wond laat zich bovendien moeilijker genezen dan een fysieke, want we zijn geneigd hem te verdringen, te overschreeuwen. Een trauma, aldus de psychoanalyticus, is een gebeurtenis die te groot en choquerend is om er redelijk op te kunnen reageren. Iemand die getraumatiseerd is, is niet in staat om op een heldere manier te vertellen wat er nu eigenlijk gebeurd is. Sterker nog: de getraumatiseerde sluit, uit onbewuste zelfbescherming, elke toegang tot de beelden en de pijn die te groot zijn om te dragen, af. In termen van Freuds psychoanalyse wordt de gebeurtenis verdrongen. De verdringing leidt tot een vervanging van de beelden en herinneringen, die de plaats innemen van het trauma. Wat er dan gebeurt weten we allemaal: de patiënt gaat de beelden en woorden die hem tegen zijn trauma beschermen eindeloos, zonder verdere betekenis herhalen. Zij is neurotisch geworden. Europa is zo'n orde. Haar neurose is de politiek. Haar onvermogen om adequaat te reageren op de vluchteling is een symptoom van haar trauma. Zo vreemd is het dus niet te stellen dat het niet zozeer de vluchtelingen op Lesbos of waar dan ook getraumatiseerd zijn, maar de Europese ziel. Europa is als het schip van Fellini, een culturele orde. Zoals de operazangers op het schip weet Europa geen raad met de komst van de vluchtelingen. Ze had alles zo mooi op orde: een democratie, een politiek, een grondwet en een beleid en niet te vergeten een munt. De vluchtelingen waren precies degenen die niet in haar planningen voorkwamen. Ze vlucht nu, neurotisch, in snelle oplossingen. De Europese moraal en politiek - haar ziel - zijn neurotisch geworden. De alles ondermijnende onzekerheid wordt snel afdekt met een eenzijdige aandacht voor eigen veiligheid.

We weten wat ons te doen staat. In plaats van het trauma te verdringen is het echter aan Europa om het trauma aan te gaan; om de ander als ander te verwelkomen.


Auteur
Prof. dr. Ruud Welten is bijzonder hoogleraar aan de Faculteit der Wijsbegeerte van Erasmus Universiteit Rotterdam vanwege Stichting Thomas More, daarnaast Lector Ethics & Global Citizenship aan hogeschool Saxion en universitair hoofddocent aan de Tilburg University