De democratie hangt in de lucht

Door Ad de Bruijne


In een op zichzelf helder en waardevol artikel bestrijdt Pasterkamp wat ik eerder in DenkWijzer schreef. Helaas schiet hij daarbij aan zijn doel voorbij doordat hij niet goed heeft begrepen wat ik daarin wel en niet heb betoogd.


In mijn artikel onderscheidde ik tussen een formele en een materiële opvatting van democratie. Formele democratie komt daarbij ongeveer overeen met wat Pasterkamp bedoelt als hij met een beroep op Lefort stelt dat in de moderne democratie de plaats van de macht leeg moet blijven. Op filosofische gronden poneert Pasterkamp dat deze democratieopvatting de voorkeur verdient.

Ik zou hem daarin graag gelijk geven (echt!), maar heb in mijn artikel juist historische en theologische redenen genoemd waarom dit helaas niet realistisch is. Historisch bezien is het fenomeen van moderne westerse democratieën rechtstreeks afhankelijk van de invloed van de christelijke traditie, aanvankelijk openlijk en later meer verborgen.

Dat beweer ik niet alleen. In de laatste jaren is een groeiende stroom historisch onderzoek losgekomen waarin dat op detailniveau wordt aangetoond. Pasterkamp negeert dat volledig. Theologisch bezien kan in de lijn van het eerste gebod en met Augustinus gesteld worden dat elke gemeenschap van mensen onontkoombaar bestaat rond een transcendent-religieus centrum (een ‘god’). Overigens zijn er vandaag ook veel politiek-filosofen die tot dezelfde conclusie komen. Ook die argumentatielijn in mijn artikel negeert Pasterkamp. Daarom blijft zijn beroep op Lefort niet meer dan een vorm van wishful thinking. Bovendien trapt hij in de postmoderne val die alles concentreert op ‘macht’ en de categorie ‘waarheid’ in het publieke leven buiten beschouwing laat.

Overigens veronderstelt hij ten onrechte dat ik pleit voor het opnieuw publiek erkennen van God om de democratie te redden. Anderen noemen dat zelfs mijn ‘neo-theocratie’. Wie mijn eerdere werk kent, weet dat het tegendeel het geval is. In een postchristelijke samenleving kan dat volgens mij geen politiek doel meer vormen. Maar juist dat signaleert hoe kwetsbaar de huidige Westerse democratie is geworden. Zij moet het voortaan zien te redden zonder wat ooit haar geheim was. Zij hangt in de lucht. Er is daarom geen enkele garantie dat zij zal overleven.