Hoe verder met Oekraine?

Door Klaas van der Tempel

 
Het conflict in Oekraïne heeft impact op zowel het westen (EU, NAVO) als het oosten (Rusland). Welke kant zal het opgaan met dit 'grensland'? Zal het zich ontwikkelen richting een westerse rechtsstaat of zal het zich onder druk van Poetin meer op Rusland en Eurazië gaan oriënteren?


Lord Carrington, die vanaf het begin van de crisis in Joegoslavië in 1991 zijn uiterste best had gedaan dat land bij elkaar te houden, hield het in 1992 na mislukte vredesconferenties voor gezien. Zijn – voor hem te late - conclusie was dat het beter was geweest als hij meer geweten had van de geschiedenis van de Balkan.


Grensland

Vaak zeggen namen van landen iets over de oorsprong van een land of zelfs het historisch traject ervan. Denk maar aan ons eigen land: Nederland, het lage land. Heeft die laagte - in onze geschiedenis reden voor de veelvuldige overstromingen en ons antwoord daarop - niet een heel belangrijke rol in onze historie gespeeld? De naam Oekraïne wordt veelal verklaard uit het Oudslavisch woord voor grenslanden. De basis van Oekraïne werd in de Middeleeuwen gelegd door Vikingen uit Zweden, in een gebied rond Kiev dat Rus werd genoemd. Die grenslanden waren landen in Rus. Met de komst van de Mongolen in de eerst helft van de dertiende eeuw kwam er een einde aan Rus en valt de geschiedenis ervan in delen uiteen. De meeste landen van Rus werden opgenomen in het Groothertogdom Litouwen, dat in 1569 opging in een republiek, die bekend staat als het Pools-Litouwse Gemenebest.  In die tijd kreeg een bepaald deel van het oude Rus de naam grensland ofwel Oekraïne, waarschijnlijk omdat die landen een grensfunctie hadden tegenover de vele aanvallen door Tataren vanuit het zuiden - vanuit de Krim.


Oekraïne deel van Europa?

In het Pools-Litouwse Gemenebest viel Oekraïne onder Polen en zo werd het een land aan de rand van het Poolse koninkrijk. In 1667 werd het gebied van het huidige Oekraïne verdeeld tussen het Gemenebest en het hertogdom Moscovië, waarbij Kiev onder Moscovië viel. Vervolgens werd Oekraïne deel van het Russische rijk, kende een korte periode van onafhankelijkheidsstrijd na de Russische revolutie in 1917, maar werd in 1922 deel van de USSR. Overigens geeft de nu niet meer correcte benaming 'de Oekraïne' nog aan dat het een gebied was: vergelijkbaar met bijvoorbeeld de Veluwe en de Libanon. Die benaming is niet meer gangbaar sinds de onafhankelijkheid van Oekraïne in 1991.

Uit het bovenstaande blijkt dat Polen, Litouwen en Rusland bepalend zijn geweest voor de  geschiedenis van Oekraïne. In tegenstelling tot Rusland, is Oekraïne niet door de Mongolen bezet in de dertiende eeuw. Russen zelf verklaren vaak dat die Mongoolse bezetting oorzaak is geweest van de scheiding van Rusland van West-Europa, waardoor de Renaissance, en later de Verlichting aan Rusland zijn voorbijgegaan. De elite in Oekraïne had althans via Polen enig contact met West Europa. Dit gevoegd bij het feit dat het westen van het huidige Oekraïne (voor de oorlog bij Polen behorend) tot de Eerste Wereldoorlog deel was van de Oostenrijkse-Hongaarse dubbelmonarchie, onderstreept de aanspraak van Kiev dat het deel is van Europa - wat het sowieso geografisch al is.

Een merkwaardige aanleiding

Merkwaardig genoeg was de mogelijke ondertekening van een EU-Oekraïne Associatie-Akkoord onder het Oostelijk Partnerschap  in november 2013 de aanleiding voor de huidige crisis. Merkwaardig, omdat buiten diplomaten en Oost-Europa experts eigenlijk weinig mensen ooit hadden gehoord van dit partnerschap, dat een typisch  EU-technische benadering van extern beleid is. Het Oostelijk Partnerschap is in 2009 gelanceerd door de EU, met name op instigatie van Polen, Zweden en de Tsjechische Republiek, als het Oost-Europese deel van de 'European Neighbourhood Policy'. Dit EU-beleid ten aanzien van de oostelijke (en de zuidelijke buren) is bedoeld de buren te helpen met democratisering, respect voor mensenrechten, de ontwikkeling van de rechtsstaat en de vrije markt economie - om zo de voorwaarden te scheppen voor stabiele, veilige en democratische landen aan de EU grenzen.

Het Oostelijk Partnerschap richt zich op Wit-Rusland, Oekraïne, Moldavië en de landen van de Zuidelijke Kaukasus: Georgië, Azerbeidzjan en Armenië. Verschillende West-Europese landen, waaronder Nederland, zagen het Oostelijk Partnerschap als een manier om verzoeken uit die landen om het EU-lidmaatschap te omzeilen. Dit gold met name voor geïnteresseerde landen als Oekraïne en Moldavië,  die geografisch aan de voorwaarden van artikel 49 van het EU verdrag van Lissabon voldoen. Na twee ronden van uitbreiding van de EU - de eerste van Centraal-Europese en de Baltische landen vanaf de jaren '90 en de tweede ronde van de Oostelijke Balkanlanden, en de lopende ronde van de Westelijke Balkanlanden (voormalig Joegoslavië) - hadden die West-Europese landen weinig zin aan hun uitbreidingsmoede bevolkingen uit te leggen dat er na de Balkan nog meer kandidaten voor lidmaatschap zouden komen.


Gebrekkige rechtsstaten

Eerdergenoemd artikel uit het Verdrag van Lissabon bevat natuurlijk meer dan een geografische voorwaarde. Het bepaalt namelijk dat elk Europees land dat bepaalde fundamentele principes en waarden respecteert en bevordert, het lidmaatschap van de EU kan aanvragen. Die waarden draaien in de kern om introductie van de rechtsstaat, democratisering, respect voor mensenrechten en de introductie van een vrije markt economie. De gebrekkige rechtsstaat is verreweg het grootste probleem in alle post-Sovjet-landen. De traditie in die landen is namelijk dat het belang van de staat voorop staat, boven de individuele belangen en rechten van burgers, en dit staat haaks op de westerse praktijk. De gebrekkige rechtsstaat verklaart veel van de problemen in een land als Oekraïne (maar ook in Rusland): wijdverbreide corruptie, ongebreidelde macht van politieke leiders en oligarchen; rechts-onzekerheid bij de burger tegenover de machtigen in eigen land. Overigens is het goed eraan te herinneren dat de rechtsstaat in Nederland nog maar 200 jaar geleden zijn eerste stappen deed, overigens ook door buitenlandse invloed: namelijk door Napoleon, die het straf- en het burgerlijk wetboek introduceerde. En die rechtsstaat werd geïntroduceerd voordat Nederland een volledige democratie werd - de meest voorkomende historische volgorde. Dat het de landen in Oost-Europa (en de Balkan) zonder een rechtsstatelijke en democratische traditie meer tijd gaat en moet kosten, hoeft dan ook niet te verbazen, en betekent veel en langdurig werk aan de winkel.

 
Druk van Poetin

De huidige crisis in Oekraïne is, zoals bekend, begonnen met de weigering van toenmalig President Janoekovitsj in november 2013 om het Associatie-Akkoord met de EU te ondertekenen. Het is wel zeker dat hij dit deed onder druk van president Poetin. President Poetin had mooie zaken in de aanbieding: financiële steun in de vorm van een lening en een verlaging van de gasprijs. Het is ironisch dat Janoekovitsj weigerde te tekenen, na een periode van jaren waarin juist de EU had geweigerd te tekenen.  Die weigering werd onder meer veroorzaakt door de gevangenschap van de voormalige premier Timosjenko. Haar gevangenschap werd in de EU beschouwd als het symptomatisch misbruiken van de rechterlijke macht voor politieke doelen - namelijk het uitschakelen van een leider van de Oekraïense oppositie. Hoe dan ook, de weigering van Janoekovitsj leidde tot grote protesten, culminerend in de gewelddadige strijd om en op het centrale plein in Kyiv, de Majdan, in januari en de vlucht van de president op 22 februari..

President Poetin heeft een appeltje te schillen met het westen. Vooral het feit dat de NAVO in 2008 in Boedapest, door Amerikaanse druk, ver ging in het toezeggen van het NAVO-lidmaatschap aan Oekraïne. Hoewel de NAVO een defensieve organisatie is, wordt in Rusland de NAVO als medeschuldig gezien aan het einde van de USSR. Hoe veel Russen aankijken tegen de NAVO, kunnen we alleen begrijpen als we in hun schoenen gaan staan: stel dat de USSR de Koude Oorlog had gewonnen, hadden de West-Europese landen dan met vreugde het Warschau Pact dichterbij zien komen?

 
Herstel van het Russische imperium?

Maar tegenover associatie van Oost-Europese landen met de EU stond het Rusland van Poetin c.q. Medevedev aanvankelijk gematigder. Daarin is in de loop van 2011-2012 zichtbaar verandering gekomen. Dit werd duidelijk toen naar buiten kwam dat Rusland plannen had voor een Euraziatische Unie (EAU), gebaseerd op de bestaande Douane Unie tussen Rusland, Kazachstan en Wit-Rusland. De Euraziatische Unie zou een soort Euraziatische variant zijn op de Europese Unie. Op de gelijkenis met de EU is om diverse redenen veel af te dingen, maar het belangrijkste verschil is het feit dat de Russische Federatie structureel dominant is in deze organisatie. Hierdoor heeft de EAU de verdenking op zich geladen primair het Russische belang in plaats van de belangen van alle leden te dienen. Vandaar komt ook de indruk dat de EAU eigenlijk vooral bedoeld is om het Russische imperium (het grootst ten tijde van de Sovjet Unie) te herstellen. Volgens Poetin kan de EAU alleen volwaardig zijn als Oekraïne lid is - betekent dat dat het Russische imperium pas volwaardig kan zijn als Oekraïne weer terug is in de Russische moederschoot?

 
Hoever wil Poetin gaan?

De hamvraag is hoe ver Poetin wil gaan. Hij is in ieder geval al in staat gebleken om het internationaal recht te schenden - de door hem geregisseerde aansluiting van de Krim bij de Russische Federatie (en de kwestie Georgië is ook al niet zuiver op de graat). Dat is een ernstige schending van de internationale rechtsorde zoals die na de Tweede Wereldoorlog is geschapen. Historische aanspraken, aanspraken op de bescherming van Russische minderheden in andere, onafhankelijke landen - zij herinneren aan praktijken die we kennen van de Tweede Wereldoorlog en van de imperialistische periode voor de Eerste en  Tweede Wereldoorlog. De vaak door protagonisten van Poetin’s acties gehanteerde vergelijking met het NAVO-optreden in Kosovo gaat niet op: de internationale gemeenschap had er alles aan gedaan via de multilaterale band een einde te maken aan de massale mensenrechtenschendingen door Milosevic c.s. in Kosovo, en de NAVO trad om humanitaire redenen op, om een eind te maken aan het bloedvergieten en de enorme vluchtelingenstromen die dat ten gevolge had.

 
NAVO wakker geschud

Wat betekent nu de huidige situatie voor de Europese Gemeenschap, Nederland en de Verenigde Staten? Allereerst instabiliteit in Europa, voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog en de oorlog in voormalig Joegoslavië. Maar daar zitten merkwaardig genoeg ook positieve kanten aan: de NAVO is nota bene wakker geschud in het Transatlantisch gebied. Voor Nederland en andere NAVO-lidstaten zou het een aansporing moeten zijn een einde te maken aan het gezapig denken, dat de veranderende wereld om ons heen zonder meer de huidige internationale rechtsorde accepteert en overneemt. Bij de huidige  geopolitieke ontwikkelingen zijn de onzekerheden groter dan de zekerheden van de afgelopen 25 jaar en die vereisen een geloofwaardige defensie voor Nederland als NAVO-lid. Het is niet te rijmen dat wij de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog blijven herdenken en tegelijk onze verdediging steeds meer verzwakken. Hiernaast heeft de jarenlange door EU-lidstaten gevoerde slepende discussie over energiediversificatie en integratie van energienetwerken binnen de EU kennelijk ook een hoogst noodzakelijke impuls gekregen.

 
Een strijd om waarden

De crisis rond Oekraïne gaat om meer dan alleen landjepik. Zij gaat ook over waarden, propaganda en historie. De meerderheid van de Oekraïners zoekt aansluiting bij de Europese Unie. Dat was drie jaar geleden al duidelijk toen de sluiting van een Associatie-Akkoord met Kyiv ook dichtbij was en de recente gebeurtenissen hebben die ambitie van het Oekraïense volk  wereldwijd zichtbaar gemaakt. Dat betekent dat Oekraïners zich moeten committeren aan Europese waarden en standaarden. Poetin begrijpt dat Oekraïne een ander land zal worden wanneer dat proces succes heeft. In Rusland heeft hij een binnenlands beleid gevoerd waardoor Europese waarden juist in het gedrang zijn gekomen. Door het buitenland ondersteunde NGO’s kunnen zomaar tot buitenlandse agenten worden bestempeld. De zaak Magnitsky - over een Russische advocaat van een Amerikaans bedrijf die corruptie had aangetoond - heeft tot ver buiten Rusland laten zien hoe slecht het met de rechtsstaat in Rusland is gesteld. Met de aansluiting van de Krim bij Rusland heeft Poetin nu ook buiten zijn land laten zien dat hij (internationale) normen aan zijn laars lapt wanneer hem dat uitkomt.

 
Fascisme en nazisme

De door Poetin beknotte Russische media voeren een propagandastrijd tegen Kiev. De Amerikaanse historicus Timothy Snyder  (auteur van het bloedstollende werk Bloodlands  over de miljoenen slachtoffers van Hitler en Stalin over de periode 1933-1945 in de Baltische landen, Wit-Rusland, Polen en Oekraïne) licht in zijn artikelen toe hoezeer Poetin via de media de begrippen fascisme en nazisme misbruikt, op de aloude Sovjet-manier. Dat gaat er goed in bij een groot deel van de Russische bevolking, die gewend is aan de kritiekloze verheerlijking van Rusland en nog immer een zwak heeft voor sterke mannen. Door te beweren dat de  nieuwe voorlopige regering in Kiev fascistisch is, rijt Poetin oude wonden open van de Tweede Wereldoorlog. Het is waar dat het Oekraïense nationalisme in de Tweede Wereldoorlog fascisten telde. Het is echter ook waar dat de meeste Oekraïners die in de Tweede Wereldoorlog vochten, het uniform van het Rode Leger droegen - Oekraïne was immers deel van de Sovjet Unie.[1] De Euromajdan was geen fascistische operatie, ook al waren en zijn er leden van extreemrechts betrokken - de zogenaamde Pravy Sektor - en ook al is de rechtse Svoboda partij in het parlement vertegenwoordigd sinds de laatste verkiezingen in 2012. 

Het belang van Europese normen en waarden heeft ook een binnenlands EU-tintje. Sommige rechtse partijen die in de recente parlementaire EU-verkiezingen veel terrein hebben gewonnen, lijken nogal gecharmeerd van Poetin. Zij zien in Poetin een sterke man, een hoeder van traditionele  waarden die niets moet hebben van homoseksualiteit of vrouwen met baarden. Wat je ook mag denken van vrouwen met baarden, zoek het alternatief niet bij Poetin. De zucht naar sterke mannen hebben we eerder gezien in Europa.

 
Inzet Westen

Wat zou de inzet moeten zijn van de EU en de VS? De voormalige presidentieel adviseur Zbigniew Brzezinski stelt in een interview dat "the West should seek an understanding that Ukraine is free to pursue its objective to become more European".[2] Volledig lidmaatschap van de EU gaat immers nog lang duren volgens Brzezinski. Als oplossing uit de huidige situatie stelt hij voor dat Oekraïne een soort onafhankelijke status als die van Finland zou krijgen - dus geen lidmaatschap van de NAVO, maar ook geen lidmaatschap van de EAU. Oekraïne zou dan volgens Brzezinski normale handelsrelaties kunnen onderhouden met de Russische Federatie - voor beide landen van belang - terwijl Oekraïne het pad opgaat naar een moderne Europese democratie.

Brzezinski’s voorstel heeft het voordeel van een precedent en houdt rekening met de belangen van zowel de EU en zijn lidstaten als die van de Russische Federatie. In diplomatieke termen een compromis dus. De nieuwe president Porosjenko zal geen gemakkelijke taak hebben en zal moeten balanceren tussen de 'grenslanden' EU en de RF, dat wil zeggen de grenslanden vanuit Kiev bekeken…

 
Grote dobber

Dat balanceren moet niet onderschat worden: het wordt een grote dobber voor een land dat intern en extern onder druk zal blijven staan om een loopje te nemen met de democratische waarden. Van externe Russische druk zijn er voldoende voorbeelden: zie Moldavië waar Rusland via het afgescheiden Transnistrie negatieve druk bleef en blijft uitoefenen op het Moldavische beleid van Europeanisering, terwijl de door de OVSE geleide onderhandelingen over de status van Transnistrie zich bleven voortslepen zonder resultaat. In het geval van Oekraïne kan het EU-sanctiebeleid blijven bijdragen om Rusland de noodzakelijke tegendruk  te geven.

Maar misschien zal het vooruitzicht van lidmaatschap van de EU de stimulans bieden om intern daadwerkelijk die waarden in te voeren. Ook dat is een zware opdracht voor de nieuwe regering onder Porosjenko, en  het parlement, de Verkhovna Rada. Laten we eerst maar eens een echte rechtsstaat en vrije economie zien groeien in Oekraïne. Dat vereist van de EU-landen ook een duidelijke prioriteitstelling voor een land als Oekraïne:  simpelweg helpen de gelijkheid van elke burger voor de rechter zeker te stellen, en helpen met de opbouw van een produktieve, zo min mogelijk corrupte en werkgelegenheid biedende economie. Daarbij moet Oekraïne de komende jaren worden gesteund en op afgerekend. We kunnen niet verwachten dat de hele kerstboom van in de EU opgebouwde rechten in een vloek en een zucht door dat land zal worden overgenomen, waar het ons  tweehonderd jaar gekost heeft.

 
Leren van Tolstoi

Tenslotte nog een woord over Rusland. Het is wel gezegd dat Oekraïne alleen kan veranderen als Rusland verandert. Maar ook het omgekeerde wordt vaak gesteld. Is dat iets waarvoor Poetin benauwd is? Ik heb alle post-Sovjet republieken bezocht, behalve Toerkmenistan; in Kazachstan heb ik drie jaar in de nieuwe hoofdstad Astana gewoond, midden in de steppe. Ik heb aan die ervaring groot respect overgehouden voor de Russische mens en zijn/haar cultuur en taal, die tot in de verste uithoeken van Eurazië sporen hebben nagelaten. De Russische cultuur hoort bij de grote en dominante culturen in deze wereld, daar is geen twijfel over. Een Russische denktank vroeg mij eens via een wereldwijde enquête of ik Rusland een Europees land vond. Ik heb geantwoord dat qua cultuur, in het bijzonder de literatuur en muziek. taal en godsdienst Rusland Europees is, maar niet voor wat betreft de rechtsstaat. Tolstoi heeft het nodige geschreven over het Russische rechtssysteem ten tijde van de tsaar in zijn magistrale werk De Opstanding.  In Tolstoi’s eeuw had Rusland, veel later dan overig Europa, wel eindelijk het lijfeigenschap afgeschaft. De 21e eeuw biedt nog voldoende tijd voor Rusland om de gebrekkige rechtsstaat te verbeteren, waar het belang van de staat niet per definitie boven dat van de burger staat- beter laat dan nooit.

Tot slot, President  Poetin zou nog eens een ander verhaal van de grote Tolstoi moeten (her?) lezen: “Hoeveel Land Heeft Een Man Nodig?”

(Много ли человеку земли нужно?) 


[1] Zie het artikel van Snyder in de New Republic (17 april 2014). 

[2] Wall Street Journal (30 april 2014).

Klaas van der Tempel is diplomaat sinds 1982. Hij was tweemaal in zijn loopbaan betrokken bij de Westelijke Balkan, was ambassadeur in Kazachstan, de Kirgizische republiek en Tadzjikistan, was 2 jaar senior onderzoeker bij Clingendael met focus op Eurazie, was Speciaal Vertegenwoordiger voor het Oostelijk Partnerschap tot 2012, en is thans Consul Generaal in Chicago. Hij schrijft dit artikel op persoonlijke titel.