Ruimte voor verschil - over de filosofie van Nicholas Wolterstorff

Wolterstorffvrijdag 26 mei 2017 12:26

Deze week is de Amerikaanse filosoof Nicholas Wolterstorff in Nederland. Voorwaar een hele gebeurtenis. Niet alleen omdat hij al 85(!) is, maar vooral ook omdat Wolterstorff een van de meest toonaangevende christenfilosofen is van dit moment. Hij schreef veel over de verhouding tussen wetenschap en geloof en – meer recent – over bijvoorbeeld onderwijs, democratie en gerechtigheid.

Door Geert Jan Spijker

Juist die laatste thema’s komen naar voren in de binnenkort te verschijnen bundel Denken om shalom (onder redactie van Robert van Putten, Bart Cusveller en Rob Nijhoff). Belangstellenden kunnen zich in vier studiemiddagen door de filosoof zelf laten inspireren. 

De essentie van democratie

Mijn eigen kennismaking met de filosofie van Wolterstorff vond plaats tijdens mijn studententijd. Als student volgde ik colleges Reformatorische Wijsbegeerte in Rotterdam en lazen we een boek met de fraaie titel Van zekerheid naar trouw. Het boek is een mooi voorbeeld van de noodzaak van christelijke filosofie. Het maakt onder meer duidelijk dat je in denken en doen je geloof niet hoeft uit te schakelen. Sterker nog, dat kan niet eens. Je diepste overtuigingen werken altijd door in het denken. En in de andere facetten van het leven. Dus ook in de politiek.

Dat geldt overigens niet alleen voor christenen, maar voor alle politici. Iedere politicus heeft uiteindelijk een meer of minder expliciete mensvisie die richting geeft aan zijn standpunten. Elke politicus heeft bepaalde waarden en normen, overtuigingen over wat goed is en wat kwaad, over wat recht is en wat onrecht. Het mooie van het denken van Wolterstorff is dat hij daar voluit ruimte aan geeft. Die ruimte is volgens hem essentieel voor een democratische rechtsstaat. Volgens Wolterstorff is democratie bij uitstek het systeem dat de rechten van alle burgers honoreert. Het biedt een kader dat alle perspectieven en inbrengen accepteert en waarbinnen niemand zich hoeft aan te passen.

Geen neutrale rede
Hij bekritiseert daarmee interessant genoeg een heel aantal liberale(!) verdedigers van de democratie, zoals John Rawls. Denkers als hij doen juist hun best om de religieuze stem buiten het politiek-publieke discours te houden. We moeten ons volgens deze liberalen aan redelijke argumenten houden, om zo de eenheid en harmonie te bewaken. Wolterstorff is daar sceptisch over. Bestaat er wel een neutrale rede? Is er een set algemene beginselen die we delen in het publieke leven? Je hoeft de kabinetsformatie maar te volgen en je ziet dat dit niet het geval is. Er bestaan grote verschillen over fundamentele vraagstukken. De vraag is: mogen die diepe verschillen er zijn?  

Volgens Wolterstorff wel. Het gaat in de democratie om het doorgaande debat. We zullen het hier op aarde niet eens worden over allerlei zaken. Menselijke meningsverschillen zijn blijvend. In gesprek blijven met elkaar is in laatste instantie alles wat de partijen kunnen doen. Juist de democratie biedt de ruimte om dat gesprek te voeren. Om – ieder vanuit zijn of haar eigen ‘aanvliegroute’ – dat debat van inhoud te voorzien.

De vloek van het moderne leven
Dit sluit aan bij het denken van de Nederlandse vrijheidsstrijder Abraham Kuyper. Ook hij streed voor pluralisme. Ruimte voor verschil blijft ook vandaag hard nodig. Want de staat blijft een gevaar. De overheid wil altijd weer graag orde, controle, overzicht, eenheid. Zoals Kuyper al zei: ‘Eenvormigheid is de vloek van het moderne leven’. Daar is altijd weer verzet tegen nodig vanuit de samenleving. We moeten durven leven met verschil. Bijvoorbeeld verschil tussen scholen (maak alle onderwijs bijzonder!). Neutraliteit bestaat niet. Iedere burger moet met zijn identiteit een plek kunnen geven, niet alleen achter de voordeur.

In onze samenleving kan religie geregeld op onbegrip en afkeuring rekenen. Geloof zou vooral leiden tot intolerantie. Wolterstorff levert veel stof tot nadenken over dit thema. Zijn benadering is in al zijn nuchterheid en diepgang een verademing in het debat.


Geert Jan Spijker is adjunct-directeur bij het Wetenschappelijk Instituut van de ChristenUnie.
Zijn lezing tijdens de studiemiddag met professor Wolterstorff vindt u hieronder. 

Gekoppelde documenten
TitelBestandsgrootteMIME-type
Religion in the public square - Geert Jan Spijker202.1 kBapplication/pdfdownload

« Terug