Willen jullie meer of minder religie? - gastblog Djarno Wiegman

djarnowiegmanzaterdag 25 maart 2017 08:35

In de politiek gaat het veel over tweedelingen in de maatschappij. Sommigen zoeken de oplossing in 'minder religie'. Geheel ten onrechte, betoogt Djarno Wiegman: willen we minder segregatie, dan hebben we meer religie nodig.

In de politiek gaat het niet zelden over tweedelingen in de maatschappij. En zo ongeveer elke partij komt met voorstellen deze segregatie tegen te gaan. Nieuw in deze categorie is de afschaffing van het bijzonder onderwijs, onder meer bij de partij van Jesse Klaver die deze dagen serieus aan het onderhandelen is over regeringsdeelname. Minder religie betekent minder segregatie lijkt de veronderstelling. Maar het is nogal te betwijfelen of dit in de praktijk zo werkt. Ik durf zelfs te stellen: het is eerder omgekeerd. Het weren van religieus gemotiveerde argumenten in het publieke debat heeft de afgelopen jaren juist bijgedragen aan de segregatie.

Religieus analfabetisme
De scheiding tussen kerk en staat is wellicht het belangrijkste beginsel van de liberale staatsleer. En nogal eens wordt dit mooie principe – dat voorschrijft dat het instituut kerk en het instituut staat geen directe zeggenschap over elkaar mogen hebben – geradicaliseerd tot het uitbannen van religie uit het publieke domein. Nogal eens worden dan de grote godsdienstoorlogen uit het verleden in herinnering gebracht. De vrede is erbij gebaat dat religie achter de voordeur blijft. Een van de krachtigste vertolkers van dit secularisme is John Rawls, die pleit voor een public reason – ook voor gelovigen –, zodat mensen die niet jouw levensovertuiging delen je ook kunnen begrijpen. In deze seculiere stroom komt nu ook het voorstel om religieuze scholen af te schaffen of op zijn minst niet meer te financieren.
Het is echter maar de vraag of het liberale streven religie te verbannen uit het publieke domein de afgelopen decennia heeft bijgedragen aan tolerantie en wederzijds begrip in de samenleving. Is het niet eerder omgekeerd? Heeft het weren en niet accepteren van religieus gemotiveerde argumenten in het publieke debat niet juist bijgedragen aan de segregatie?
Religie weg te duwen uit het publieke domein veroorzaakt vooral onwetendheid. Een onwetendheid die bijvoorbeeld pijnlijk zichtbaar werd bij Jeroen Pauw. ‘We weten allemaal wel, als je je een beetje verdiept, die boeken zijn verschrikkelijk en die roepen altijd op tot geweld’, stelde hij november vorig jaar over zowel de Bijbel als de Koran. Ironisch genoeg laten zijn stellige uitspraken juist zien hoe weinig hij werkelijk begrepen heeft van religie en geloven.

Religie als besturingssysteem
De eis van public reason en het afdoen van religie als achterhaald, hebben religie- en geloofstaal in het publieke debat tot een schaars goed gemaakt. De betekenis van geloofstaal, maar ook de waarde, inhoud en betekenis van geloof en traditie verdwijnt op deze manier uit het publieke taalgebruik en collectief geheugen.
En dat is problematisch. Want geloven is meer dan een hobby. De Amerikaanse filosoof Nicolas Wolterstorff heeft eens de metafoor van computerprogrammering gebruikt om duidelijk te maken wat geloven eigenlijk is. Religie is geen verwisselbare memorystick, het betreft het besturingssysteem zelf. En dat betreft overigens gelovigen én ‘niet-gelovigen’. Iedereen is geprogrammeerd met waarden. En de belangrijkste daarvan – liefde, broederschap, om maar wat te noemen – zijn niet altijd rationeel te onderbouwen.
Het uitsluiten van adermans diepste overtuigingen – zijn of haar besturingstaal – draagt weinig bij aan wederzijds begrip en tolerantie. De route richting minder segregatie verloopt niet via het steeds meer beperken van de plek van religie in het publieke domein en debat, maar haar juist de ruimte gunnen. Niet minder, maar meer religie.

Niet minder, maar meer religie
De veronderstelling dat het afschaffen van het bijzonder onderwijs segregatie tegengaat berust op een misvatting. Oppervlakkige religieuze introducties oogsten oppervlakkige kennis. Wat eerder tot begrip leidt, is te weten wat het betekent om echt ergens in te geloven en onderdeel te zijn van een traditie. De bijzondere school levert hierin een niet te onderschatten bijdrage. Worteling in en kritische reflectie van de eigen traditie stelt in staat begrip op te brengen voor de diepste overtuigingen van de ander. Willen we minder segregatie? Dan is het antwoord dus niet minder, maar meer religie.

Djarno Wiegman studeert Theologie aan de Theologische Universiteit Kampen. Deze gastblog is een verkorte versie van een essay dat hij schreef voor het fellowsprogramma van het Wetenschappelijk Instituut van de ChristenUnie.

Lees de volledige Fellows-bundel van 2016 

« Terug