'Europese politiek moet meer vat op de economie krijgen'


Interview met Sander Luitwieler


Door Geert Jan Spijker

Na De euro gewogen, een publicatie eind vorig jaar over de eurocrisis, bracht het WI in april een boek uit over Europa in brede zin: wat bindt Europeanen? Welke betekenis hebben de christelijke wortels voor Europa? En wat betekent dit voor onze visie op de huidige EU? Belangrijke vragen, ook met het oog op de komende Europese verkiezingen op 22 mei 2014. Een gesprek met auteur Sander Luitwieler.

Waarom moest dit boek er komen? Wat was de aanleiding?

Richting Europa, de eerste publicatie van het WI over de Europese Unie, uit 2002, heeft een aanzet gegeven tot een positief-kritische partijvisie. Het leek mij van belang deze visie verder uit te werken en te onderbouwen. Hiermee kan de ChristenUnie een alternatief geluid laten horen in het Europadebat. Tijdens het schrijven is het belang en de actualiteit hiervan, vooral door de eurocrisis, alleen maar groter geworden.

Wat is de hoofdboodschap van het boek?

In het Europadebat worden vaak uiterste posities ingenomen: superstaat of natiestaat, eurofilie of eurofobie. In een christelijk-politieke visie op de EU hoeven we ons niet vast te klampen aan de natiestaat, maar ook niet door te slaan in eurocentralisme. Er is wel degelijk een alternatief. Een positief-kritische visie combineert het belang van integratie met een gehechtheid aan de culturele diversiteit tussen de lidstaten. Het gaat om het vinden van de juiste balans tussen eenheid en verscheidenheid. En laat ‘In verscheidenheid verenigd’ nu juist het officiële motto van de EU zijn!

Wat heeft het christendom bijgedragen aan Europa?

In de bewoording van de Canadese filosoof Charles Taylor, is het belangrijkste misschien wel de bron van agapè die zij heeft voortgebracht. De bron van Gods liefde vormt de basis voor een relationele invulling van de gemeenschappelijke waarden van Europa. Het christendom waardeert de vrijheid en gelijkwaardigheid van het individu en hecht er sterk aan dat de mens recht wordt gedaan, vooral de kwetsbare (gerechtigheid). Het individu floreert binnen allerlei gemeenschappen, zonder dat er één alomvattend is - behalve dan de gemeenschap met God. Hierin komt de unieke bijdrage van het christendom aan de waarde van diversiteit tot uitdrukking.

En aan de EU?

De bron van agapè is ook beschikbaar voor de EU en de EU is eveneens een waardengemeenschap. De vijf genoemde waarden zijn terug te vinden in EU-Verdragen en het Handvest van de Grondrechten van de EU. De grondleggers van de EU, zoals Robert Schuman, waren bovendien overtuigde katholieken. Voor hen speelden deze waarden een grote rol bij hun streven naar Europese eenwording en zij werden hierbij geïnspireerd door hun geloof.

Wat bedoel je precies met publieke gerechtigheid? Een liberaal als Bolkestein kon er, zo bleek  bij de boekpresentatie,  niet zoveel mee, snap je dat?

Ik begrijp dat in zoverre dat gerechtigheid een specifiek, Bijbels begrip is, dat tegenwoordig minder gebruikt wordt. Maar gerechtigheid is natuurlijk verwant aan rechtvaardigheid, dat toch een belangrijk begrip is in de liberale traditie. Met publieke gerechtigheid bedoel ik recht doen aan de belangen van mensen, hun onderlinge relaties (binnen gemeenschappen) en de schepping. De overheid dient de publieke voorwaarden te scheppen voor mensen om tot bloei te komen.

Wat heb je tegen eurofilie?

Bij eurofilie bestaat het gevaar dat de EU een alomvattende gemeenschap wordt. De balans slaat zo ver door naar integratie dat geen recht wordt gedaan aan de culturele diversiteit tussen de lidstaten. Zo wordt nu onder druk van de eurocrisis aangestuurd op hervormingen van bijvoorbeeld de arbeidsmarkt en sociale zekerheiddie de culturele eigenheid van lidstaten kunnen aantasten.

De euroscepsis in de EU groeit. Een zorgelijke ontwikkeling?

Bij euroscepsis bestaat het omgekeerde gevaar: dat de natie wordt verheerlijkt en gezien als een alomvattend geheel. De opkomst van eurosceptische partijen in Europa is dan ook een gevaarlijke en zorgelijke ontwikkeling. Vanuit christelijk oogpunt is de EU op zichzelf niet problematisch; het gaat om de manier waarop zij wordt vormgegeven. De angst die vaak gepaard gaat met euroscepsis is bovendien niet passend voor een christen; hij mag vanuit liefde en hoop in het leven staan en de toekomst tegemoet zien.

De EU bevindt zich in een crisis, zowel op economisch als staatkundig terrein. Hoe moet de ChristenUnie daar op reageren?

Enerzijds openstaan voor verdere integratie, juist om de politiek meer vat te geven op de economie in plaats van, zoals nu vaak het geval is, dat de economie de politiek in de greep heeft. Anderzijds er voor waken dat dit niet ten koste gaat van de culturele diversiteit tussen de lidstaten. Bij dit alles een waardegedreven en relationele benadering in het debat inbrengen.

Gebrek aan draagvlak is een van de belangrijkste ondermijnende factoren in de EU. Hoe kan dat worden verbeterd?

Dit kan allereerst door een betere democratische controle en verantwoording van de uitoefening van overheidsbevoegdheden, zowel op Europees als nationaal niveau. Verder moet men duidelijk en eerlijk zijn over de vergevorderde stand van het integratieproces en de beperkte nationale beleidsruimte. Tot slot is een positieve visie op de EU als waardengemeenschap van belang, gericht op publieke gerechtigheid en culturele diversiteit.

Wat verwacht je van de komende Europese verkiezingen? Waar moet de ChristenUnie op inzetten?

Ik verwacht dat de tendens om uiterste posities in te nemen ten aanzien van de EU - dus eurofilie of eurofobie - zich tijdens de verkiezingscampagne in versterkte mate zal voordoen. Vooral eurosceptische partijen zouden wel eens een flinke opmars kunnen gaan maken in het Europees Parlement. Voor de ChristenUnie is het de uitdaging om uit dat kamp weg te blijven en zich niet in die hoek te laten drukken. De ChristenUnie kan een aansprekend alternatief presenteren: een positief-kritische visie die zowel recht doet aan integratie als culturele diversiteit.

Dr. Sander Luitwieler schreef voor het WI verschillende publicaties over de EU, waaronder In verscheidenheid verenigd. Een positief-kritische visie op de Europese Unie (2013).

© WI ChristenUnie