De positie van de weigerambtenaar


Door Joop Evertse

Het afgelopen jaar is er veel geschreven over de positie van de zogenaamde weigerambtenaar, ofwel: de ambtenaar van de burgerlijke stand die geen huwelijken wil voltrekken tussen mensen van hetzelfde geslacht. Het woord 'weigerambtenaar' klinkt wat cru, maar is verrassend genoeg door de leden van het Genootschap Onze Taal wel uitgeroepen tot het mooiste nieuwe woord van het jaar 2011. Er wordt van alles geroepen en geschreven over dit thema, ook door de ChristenUnie zelf. Maar klopt dat wel? Hoe kunnen we ons het beste opstellen in het debat over dit gevoelige onderwerp?  

Bij lezing van de vele artikelen en ingezonden stukken heb ik moeten constateren dat zaken flink door elkaar worden gehaald. Zin en onzin worden vervlochten. Onzin betekent in dit geval niet dat sommige aangevoerde punten onjuist zijn, maar ze zijn alleen niet relevant voor de positie van de weigerambtenaar. Dat tal van scribenten - voor en tegenstanders - zich geroepen voelen hun gedachten en gevoelens over het onderwerp op papier te zetten, geeft overigens wel aan dat de zaak voor veel mensen van belang is. Je zou kunnen zeggen dat de weigerambtenaar leeft. Nog wel althans.

De wet

Het huwelijk is geregeld in Boek 1, titel 5 van het Burgerlijk Wetboek (BW) en de positie van de ambtenaar van de burgerlijke stand is in dat zelfde wetboek te vinden en wel in de daaraan voorafgaande titel 4.

De wet stelt dat in elke gemeente twee of meer ambtenaren van de burgerlijke stand dienen te zijn, die door burgemeester en wethouders worden benoemd en ontslagen. Maar let op, je hebt ze in twee soorten.

De gewone (loket)ambtenaren van de burgerlijke stand (ABS). Gemeenteambtenaren die bevoegdheid bezitten de hele wetgeving rondom de burgerlijke stand uit te voeren. Je komt ze tegen als je geboorteaangifte gaat doen, ze schrijven de adopties in, maken een akte op van overlijden en zo meer.

Daarnaast heb je de bijzondere ambtenaren van de burgerlijke stand (BABS), die zijn belast met bepaalde specifieke taken. Vrijwel zonder uitzondering bestaat die taak uit het voltrekken van huwelijken. Ze behoeven geen gemeenteambtenaren te zijn in rechtspositionele zin en dat zijn ze vaak ook niet. Het zijn de mensen die op een passende manier de trouwceremonie verzorgen. Soms zelfs eenmalig op speciaal verzoek en dat niet alleen in de trouwzaal van het gemeentehuis, maar ook op  andere locaties, zoals museumboerderijen, kastelen en zelfs in het mandje onder een luchtballon.

De positie van de BABS

Het is wel een gezellig klinkende afkorting, dat BABS. Dat is ook de bedoeling, want die Bijzondere ABS is een duidelijk uitvloeisel van de maatschappelijke ontwikkeling, waarbij men van de trouwerij meer wil maken. Men wil er cachet aan geven. Wat de ABS destijds, toen de BABS’en nog niet bestonden, aan je mee wilde geven was zijn zaak en het indienen van een wensenlijstje werd zelfs enigszins ongepast gevonden. Natuurlijk was het een mooie dag, waren bruid en bruidegom net gekleed en werd er feest gevierd, maar de vormgeving van het gebeuren op het gemeentehuis werd geheel aan de ABS overgelaten. Hooguit werd achteraf geklaagd dat het allemaal toch wel erg saai was verlopen.

In rooms-katholieke kring hechtte men zelfs weinig aan het burgerlijk huwelijk. Het huwelijkssacrament in de kerk leidt pas tot getrouwd zijn. Om belastingtechnische redenen trouwde men soms maanden van tevoren in het gemeentehuis en pas na de kerkelijke voltrekking ging men samenwonen.

Dit alles is sterk veranderd. Nu moet de bruiloft moet, als de dag van je leven, bijzonder zijn. Bruiloftsfeesten vergen vaak een groot budget en er gebeurt van alles. De huwelijksvoltrekking op het gemeentehuis moet daar in mee. Daarom is er gezocht naar mensen die in zekere mate een entertainersrol kunnen vervullen. Die er iets van maken en  dat zoveel mogelijk naar wens van het bruidspaar. Dat laat overigens wel zien dat mensen het huwelijk belangrijk vinden. De wetgever heeft die ontwikkelingen gevolgd en dit heeft geleid tot de introductie van de BABS.

De huwelijksvoltrekking

Het Burgerlijk Wetboek spreekt in artikel 67, Boek 1, sober over de huwelijksceremonie.

De aanstaande echtgenoten moeten ten overstaan van de ambtenaar van de burgerlijke stand, in tegenwoordigheid van de getuigen, verklaren, dat zij elkander aannemen tot echtgenoten en dat zij getrouw alle plichten zullen vervullen, die door de wet aan de huwelijkse staat zijn verbonden. Terstond nadat deze verklaring is afgelegd, verklaart de ambtenaar van de burgerlijke stand, dat partijen door de echt aan elkander zijn verbonden en maakt daarvan in het daartoe bestemde register een akte op.

Het houden van toespraken, het elkander kussen, het oplaten van duiven of het draaien van een CD met passende muziek: allemaal versiering waarover de wet niet rept.

Door het aangaan van het huwelijk ontstaan er automatisch een aantal rechtsgevolgen. De rechten en plichten die in Boek 1, titel 6, BW worden opgesomd worden van toepassing. Elkaar bijstand verlenen, samen de kinderen verzorgen, verplicht bij elkaar wonen, samen voor de kosten opdraaien en noem maar op.

Voorstel CU: het lokethuwelijk

Over het voorstel van de ChristenUnie om te komen tot lokethuwelijken kan ik kort zijn. Het is overbodig, want dit kan nu ook al. Als het bruidspaar zegt geen poespas te willen en alleen de strikt wettelijke eisen toegepast wil zien, is het lokethuwelijk daar.  De gewone ABS kan dit doen en die hoeft daar ook geen gewetensprobleem mee te hebben als het over twee mensen van hetzelfde geslacht gaat. Hij treedt slechts op als degene die de rechtshandeling faciliteert, als een  notaris die binnen de wettelijke bepalingen de feiten noteert.

Nu zou kunnen worden  tegengeworpen dat het voltrekken van een huwelijk toch iets anders is dat het opmaken van een akte van geboorte of overlijden. Dat zijn immers feiten die worden vastgelegd. Daar zou ik tegenover willen stellen dat ook echtscheidingen  worden ingeschreven in de burgerlijke stand. Weliswaar zijn dit uitspraken van de rechtbank, maar hier liggen, net als bij een huwelijk, vrije beslissingen aan ten grondslag. Nooit heb ik gehoord van een ABS, die, omdat hij gekant is tegen echtscheidingen, daarvan geen akte wil opmaken. Het aangaan van een huwelijk is eveneens een vrije beslissing tussen mensen, van verschillend of het zelfde geslacht en het constateren dat zij een huwelijk hebben aangegaan en inschrijven daarvan is op zich niet meer dan een administratieve handeling.  Dit te meer, omdat  het BW in artikel 30 van Boek 1 zegt dat de wet het huwelijk alleen beschouwt in zijn burgerlijke betrekkingen en dus geen ethisch of andersoortig oordeelt velt over het huwelijk tussen A en B (m/v, m/m of v/v).

Dit alles is echter niet meer dan een mogelijkheid om als bruidspaar aan de overheid duidelijk te maken dat je niet gecharmeerd bent van de huidige praktijk, waarbij ook mensen van het zelfde geslacht kunnen trouwen.

Of het moest zo zijn, dat de ChristenUnie een verbod wil op iets dat ook maar een snipper meer voorstelt dan de administratieve handeling. Dat laatste lijkt me echter moeilijk te verbieden en al helemaal niet te handhaven. Het zou ook wel erg sneu zijn voor de mensen die hun huwelijk niet in de kerk of moskee kunnen of willen laten vastleggen. De BABS wordt hierdoor al helemaal niet geholpen, maar slechts overbodig.

Laat het gemeentehuis maar

Een voorstel van een Tilburgse pastoor kwam neer op de beperking van de huwelijkssluiting tot de kerk. Dit voorstel is niet haalbaar als je juridisch gezien getrouwd wilt raken. De wet (art.68 Boek I, BW) eist dat het burgerlijk huwelijk aan de kerkelijke inzegening voorafgaat en wel met het voorschrift dat kerkelijke plechtigheden pas mogen plaatsvinden nadat de echtgenoten aan de bedienaar van de eredienst hebben doen blijken, dat het huwelijk ten overstaan van de ambtenaar van de burgerlijke stand is voltrokken.

Op zich is het natuurlijk niet verboden naar de kerk te gaan en een bepaalde ceremonie af te wikkelen, maar dan kan niet van een huwelijk in de zin van de wet worden gesproken en wat belangrijker is, de wettelijke rechtsgevolgen ontstaan ook niet. Dan moet je alsnog een samenlevingsovereenkomst sluiten.

Het probleem voor de BABS wordt er opnieuw niet door opgelost. Immers, net als bij het lokethuwelijk is het slechts een manier om aan te geven dat de huidige praktijk je niet zint.

Iets anders is het al wat oudere idee, dat je de kerk en de moskee ook toe zou kunnen staan burgerlijke huwelijken te voltrekken. Dit betekent heel veel juridische voetangels en klemmen - en wat lost het op? Dan zullen onwillige geestelijken onder vuur komen te liggen.

Waar zit de angel

De lieden die de weigerambtenaren belagen, behoren duidelijk niet tot de categorie trouwlustigen die wat zien in de hiervoor genoemde voorstellen. Al evenmin zijn het de bruidsparen die willen trouwen met enig cachet, waaronder overigens ook veel christenen. Die willen nu net een ceremonie die toch meer is dan de sobere administratieve handeling die de wet eist. Daarvoor hebben ze een BABS nodig en wie wil er dan getrouwd worden door iemand die dit met tegenzin doet, of zich ziek meldt.

De mensen die de weigerambtenaar willen aanpakken, is het er  helemaal niet om te doen door een bezwaarde BABS te worden getrouwd. Zij willen uitbannen dat iemand die mensen in de echt verbindt, hoe goed en mooi hij of zij dat ook doet, bezwaar zou kunnen hebben tegen het huwelijk tussen mensen van hetzelfde geslacht. Weg met zo iemand!

Strikt wettelijk gezien zou een BABS zich hieruit kunnen redden door terug te gaan naar de administratieve handeling. Immers, de eisen die de wet aan de ceremonie stelt zijn minimaal. De BABS is hiervoor maatschappelijk gezien echter niet in het leven geroepen. Nee, het tegenovergestelde is het geval. Ook lijkt het mij niet acceptabel dat een BABS onderscheid gaat maken en bij de huwelijken die hem of haar aanstaan wel de show opvoert en zich in andere gevallen beperkt tot het minimale. Strikt juridisch gezien kan dan geen weigerachtigheid worden verweten, maar iedereen voelt aan dat er dan iets niet klopt. Het is een trucje, dat niet past bij het bezwaard zijn.

De oplossing

De oplossing is natuurlijk, dat men accepteert dat een BABS die gewetensbezwaren heeft tegen het in de echt verbinden van mensen van hetzelfde geslacht, hiervan af kan zien. Gewetensbezwaren hebben in Nederland altijd zwaar gewogen en er zijn tal van voorbeelden te noemen waarbij hiervoor oplossingen zijn gezocht en gevonden. Zo kon in de tijd dat het leger nog grotendeelds bestond uit dienstplichtigen, een gewetensbezwaarde vervangende dienstplicht verrichten. Nu nog wordt aan mensen die gewetensbezwaren hebben tegen de verzekeringsplicht voor de AOW en het verplicht verzekeren van de auto tegen wettelijke aansprakelijk, een alternatief geboden. 

Een wettelijke uitzondering op dit puntis niet eens echt nodig. In veel gemeenten is het gewoon geregeld. Zijn er voldoende BABS’en die wel mensen van hetzelfde geslacht willen trouwen, dan kunnen degenen die dat bezwaarlijk vinden, daarvan afzien. Dat geldt trouwens ook voor huwelijken tussen een man en een vrouw, waarbij je het als BABS vanwege de situatie moeilijk vindt een passend optreden te verzorgen.

Het vervolg

Vier ontwikkelingen zijn mogelijk.

De wetgever neemt actie en

  1. Er komt een wettelijk voorschrift dat een BABS verplicht alle huwelijken te voltrekken;
  2. Er komt een wettelijke voorschrift dat de BABS met gewetensbezwaren ontziet;

Er komen geen wettelijke maatregelen en

  1. (Te) veel gemeentebesturen accepteren geen afspraken als aangegeven;
  2. Het gros van de gemeentebesturen respecteert wel afspraken.

Ad 1.Naar verwachting zal men daarbij kiezen voor het voorschrift dat een verklaring van de BABS eist, dat hij of zij aan alle huwelijksvoltrekkingen zal medewerken. Aangezien nu juist van de bezwaarde BABS verwacht mag worden dat hij of zij zich houdt aan wat wordt beloofd, lijkt het mij buitengewoon moeilijk om zich dan nog als bezwaarde te laten benoemen. Hiervoor heb ik al gesteld dat het enkel verrichten van een administratieve handeling strikt juridisch gezien kan, maar op gespannen voet staat met het instituut BABS. Te voorzien valt dat men je dan gaat testen en je integriteit ter discussie stelt.

De al in functie zijnde BABS staat sterker, zeker als de benoeming stamt uit de tijd dat het huwelijk tussen mensen van hetzelfde geslacht nog niet mogelijk was. Dit kan leiden tot het laten 'uitsterven' van die weigerambtenaren.

Ad 2. Opgelost. BABS’en mogen de huwelijken waarvan ze “niet iets kunnen maken” aan een collega overlaten die dat wel wil en kan. Het gemeentebestuur zal er voor moeten zorgen dat zo iemand steeds beschikbaar is.

Ad 3 en 4. Heel wat gemeentebesturen zijn verlegen met de zaak en laten het aan de BABS’en over om de zaken onderling te regelen. Als dit betekent dat in het gros van de gemeenten iedereen in functie en benoembaar blijft, zou het in het belang van de weigerambtenaren kunnen zijn daarmee dan maar gelukkig te zijn. Het verzet zou zich dan kunnen beperken tegen ontslag van de al in functie zijnde bezwaarde BABS. 

Beperkt het zich niet tot enkele gemeenten of wordt de gewetensbezwaarde BABS wettelijk alle ruimte ontnomen, dan verdient het zeker aanbeveling zich daartegen te verzetten en zo nodig het Europese Hof in te schakelen. Tot schande van Nederland moet gezegd worden dat daar voor de rechten van gewetensbezwaarden en minderheden vaak meer gehoor is dan in ons eigen vaderland.

Ten slotte

Het in de echt verbinden van mensen is een taak die voldoening geeft en waaraan het bruidspaar en de BABS veel genoegen kunnen beleven. Het zou de mensen die zich nu zo verzetten tegen de weigerambtenaren, sieren als zij tenminste een poging zouden doen dit te begrijpen en er eens over na te denken in wiens belang het nu eigenlijk is dat de weigerambtenaren er uit worden geschopt.

Tenslotte de weigerambtenaren zelf. Er zijn in deze wereld heel wat mensen die veel meer te lijden hebben vanwege hun levensovertuiging dan de bezwaarde BABS die dreigt te worden uitgesloten. Maar ik weet het, uitsluiting doet ook zeer. Erg veel zelfs.

Samenvatting:

  1. De positie van de BABS met gewetensbezwarenmoet getoetst worden aan de wet en niet aan de emotie.
  2. Alternatieven als het lokethuwelijk lossen het probleem van de weigerambtenaar niet op.
  3. Oplossingen liggen voorhanden als verschillen in opvattingen over het huwelijk worden geaccepteerd

Mr. J.L. Evertse is oud-bestuurder voor de ChristenUnie en oud-ambtenaar van de burgerlijke stand.

© WI ChristenUnie