'We zijn vergeten wat normaal is'

'We zijn vergeten wat normaal is'

 

Hoe het westen rijker wordt over de ruggen van de armen - interview met Martine Vonk

 

Martine Vonk is een bezige bij. Met een enorme drive zet ze zich op talloze manieren in om duurzaamheid tot topprioriteit te maken, beginnend bij zichzelf. Ze is een vrouw met een missie, die werkt aan groei van bewustwording van de duurzaamheidsproblematiek, niet in de laatste plaats onder christenen. Want ook die weten vaak niet hoe opmerkelijk het is dat ze zoveel consumeren en dat dat vaak ten koste van de armen en het milieu gaat. Een gesprek over ‘change’ en wat de politiek eigenlijk kan doen aan dit overweldigende probleem. “Ik kom er steeds meer achter de problematiek van het milieu altijd direct met die van mensen vervlochten is.” Een gesprek over het groengehalte van de ChristenUnie en het vinden van de balans tussen ecologie en economie.

 

Duurzaamheid is een enorm containerbegrip geworden. Hoe zou jij het omschrijven?

Je kunt duurzaamheid inderdaad zo breed maken als je zelf wilt. Allereerst duidt het er simpelweg op dat ‘iets blijft voortbestaan’. Dat is echter nogal vlak en weinigzeggend, want ook verkeerde dingen kunnen voortbestaan. Het begrip heeft daarom richting nodig, en die vertaal ik zelf in een aantal waarden: draagkracht van de aarde, rechtvaardigheid en kwaliteit van leven. Die waarden moeten bepalend zijn bij de invulling van een duurzame ontwikkeling. Startpunt in mijn bezinning is het besef dat de aarde Gods eigendom is. Dat besef geeft een hele andere aanblik op de aarde. Niet alleen de mens, maar ook de natuur heeft waarde in zichzelf. God zal ook niet loslaten wat Zijn hand begon. Deze aarde zal ‘vernieuwd’ worden.

 

Vaak gebruikt men in verband met duurzaamheid de termen people, planet, profit. Kunnen we daar wat mee?

Ja, alleen worden ze vaak verkeerd gebruikt. Ze worden nogal eens los van elkaar gezet, alsof mens, milieu en economie niet op elkaar betrokken zijn. Je moet ze echter als drie cirkels beschouwen die elkaar op één plek overlappen. En juist dat overlappende punt is interessant als het gaat om duurzaamheid. De centrale vraag is dan: hoe kunnen we de economie zo inrichten dat die ten dienste staat van mens en milieu? Hoe zorgen we ervoor dat economie en ecologie niet tegenover elkaar staan maar samen optrekken? Dat is lastig, want economen zijn erg op de korte termijn gericht en ecologen vooral op de lange. Maar we moeten het toch proberen. 

 

Er is wel gesproken groei niet meer uit te drukken in BNP(Bruto Nationaal Product), maar in Bruto Nationaal Geluk. Wat vind je daarvan?

Een goed idee, alleen spreek ik liever van kwaliteit van leven in plaats van geluk. Geluk vind ik een beetje smal. Waar het om gaat is dat economische groei niet het ultieme doel is. De economie is een middel voor ons welzijn, geen doel op zich. Welvaartsgroei mag nooit ten koste gaan van andere waarden. We putten de aarde uit door enorme hoeveelheden grondstoffen te delven, massaal gebruik van fossiele energie, etc. De biodiversiteit holt hard achteruit. Wij in het Westen merken daar nog niet zo heel veel van. Maar de armen des te meer. Zij werken onder erbarmelijke omstandigheden om grondstoffen voor onze producten te delven. En bijvoorbeeld klimaatverandering treft vaak juist hen. Zo worden met name degenen die toch al kwetsbaar zijn de dupe van onze consumptiedrang. Ik kom er steeds meer achter dat duurzaamheid en rechtvaardigheid nauw samenhangen. De mens- en milieuproblematiek zijn vervlochten. Om die op te lossen is een geheel ander economisch systeem nodig waarin bijvoorbeeld olie minder een rol speelt. 

 

Welke rol kan de politiek eigenlijk spelen in dit enorme probleem?

We moeten hier goed verschillende niveaus onderscheiden, anders kan zo’n vraag ons lamslaan. Van lokaal tot en met internationaal vlak kan men iets doen aan dit vraagstuk. Lokaal en provinciaal zijn inspirerende voorbeelden te vinden op het terrein van woningbouw en infrastructuur. Daar kan duurzaamheid  worden gestimuleerd en gefaciliteerd door heel concrete keuzes. . Regionaal zie je ook veel gebeuren op het terrein van verduurzaming van de  landbouw, natuurbeheer en energieopwekking. ChristenUnie-gedeputeerden doen daar heel goed werk. Op nationaal niveau is er ook het nodige  gebeurd, al is er nog een wereld te winnen. Rode draad in het verkiezingsprogramma is niet teveel nadruk leggen op subsidies, maar veel meer inzetten op het doorberekenen van milieukosten in producten. Daarbij moet dan inzichtelijk gemaakt worden waar een product vandaan komt en waarvoor men dan meer betaalt. Dit moet je over de hele breedte doorvoeren, anders heb je geen goede concurrentiepositie. Hier moeten duidelijke EU-regels komen. Een mooi voorbeeld was de vliegtax, die helaas al snel weer werd afgeschaft.

 

Ben je tevreden over de mate van groenheid van de ChristenUnie? GroenLinks staat bekend als groener…

Ja, ik ben daar tevreden over. GroenLinks komt in de meeste scores inderdaad wat hoger uit, maar wij hebben vergelijkbare plannen voor energie en zoeken over de hele linie naar een goede balans tussen ecologie en economie. Bijvoorbeeld ten aanzien van de landbouw zijn onze plannen beter realiseerbaar – we kregen daarvoor ook lof van LTO Nederland. Wij willen niet de landbouw de nek omdraaien – wat ook niet echt duurzaam is -, maar bijdragen aan de levensvatbaarheid van boerenbedrijven en tegelijk verduurzaming ervan bevorderen. Ook zien we voor boeren een duidelijke rol weggelegd  als landschapsbeheerder, wat ook betaald moet worden. . Tegelijk moeten consumenten meer gaan betalen voor producten. Van groot belang is hierbij de rol van de retail. Een klein aantal  supermarktketens heeft een belangrijke  machtspositie tussen producenten (zoals de boeren) en consumenten in. Partijen als Albert Heijn zouden veel meer kunnen doen aan duurzamere producten. Puur&eerlijk is goed, maar pas een begin. Dat PLUS Supermarkten besloten heeft alleen nog maar Fairtrade gecertificeerde bananen te verkopen is echt een stap in de goede richting. Ook is belangrijk dat consumenten voldoende informatie hebben over waar producten vandaan komen en hoe ze zijn geproduceerd. De overheid moet daarover meer in gesprek met de retailconcerns en afdwingen dat eerlijke prijzen worden betaald aan de producenten, waardoor verduurzaming ook mogelijk wordt voor producenten in binnen- en buitenland. We moeten weer reële prijzen gaan betalen voor onze boodschappen.  

 

Ondernemers hebben niet echt een imago dat ze graag willen bijdragen aan verduurzaming. Kunnen we het wel allemaal van de overheid verwachten?

[resoluut:] Oh, maar er zijn genoeg ondernemers die graag willen. De voorlopers moeten van de wetgever alleen wel de ruimte krijgen om hun initiatieven te ontplooien en vernieuwing door te zetten. Doorberekening in de prijs is hierbij cruciaal. Dat vergt ingrijpen van bovenaf. De overheid kan het probleem niet oplossen, maar wel kan ze zorgen voor stabiliteit en duidelijke regels. Uiteraard moet ze ook bepaalde dingen gewoon verbieden en milieugrenzen aangeven. Uiteindelijk zal echter de hele beprijzingssystematiek moet veranderen. Dat vergt veel, eigenlijk een bekering. Want als de berg aan wetenschappelijk bewijsmateriaal ons niet aanzet tot ander gedrag, dan is er meer aan de hand…

 

De crisis leek voor een ommekeer te zorgen, maar daar ziet het nu nog niet naar uit.

Ik hoopte dat de crisis mensen aan het denken zou zetten. Dat ze zich zouden bezinnen op hoe een nieuwe crisis te voorkomen. Maar we gaan feitelijk op dezelfde manier door. Een fundamentele verandering zie ik niet. Een echte, principiële bezinning op wat onze ‘echte’ behoeften zijn, om met Goudzwaard te spreken, heeft nauwelijks plaatsgevonden. We zijn nog steeds vooral bezig met onze korte-termijn-belangen en zijn niet minder of anders gaan consumeren. Maar we kunnen echt niet wachten met veranderingen tot de olie onbetaalbaar wordt.. Dan is het echt te laat. Er moet nu iets gebeuren!

 

Heb je wat dat betreft verwachtingen van een rechts kabinet…?

Nee, ik vrees eerder dat er achteruitgang zal optreden. De rechtse partijen zijn niet voor vergroening of doorberekening van de kosten. Het CDA heeft nog wel affiniteit met rentmeesterschap, al wordt dat veel te weinig omgezet naar concreet beleid, maar van de VVD verwacht ik vrijwel niets op dit gebied.

 

Het WI komt met een boek over duurzaamheid. Kun je daar iets over vertellen? [dit kan evt ook in een KADER, met aanvulling van Rob]

Het boek bevat drie delen: 1. De waarden van de ChristenUnie en een afwegingskader om tot beleidskeuzes te komen. 2. De rollen van de diverse partijen in het proces, denk aan de overheid, het bedrijfsleven, onderzoek, etc. 3. Diverse sectoren, zoals bouw, energie, etc. Het doel van het boek is tweeërlei. Allereerst een bezinning voor de partij zelf. We hebben in het verleden regelmatig gepubliceerd over dit thema, maar dat ging altijd over deelthema’s. Nu brengen we voor het eerst een boek uit over dit thema in zijn volle breedte. We hopen dat dit boek ook naar buiten toe nog duidelijker kan maken waar we uiteindelijk voor staan.

 

Hoe zij jij – als curator – het doel van het WI?

Het WI zie ik als een centrum van bezinning en visievorming, van afstand nemen van de waan van de dag. Het instituut moet het christelijk-sociaal denken met betrekking tot allerlei thema’s verder verdiepen en daarbij onderwerpen agenderen en teruggeven aan politici, zodat die er wat mee kunnen.

 

Wat zou je met dit thema binnen de ChristenUnie nog willen bereiken?

Graag zou ik zien dat binnen de ChristenUnie bezinning op gang komt over onze levensstijl. We hebben het vaak over het Koninkrijk van God alsof het iets van ver weg is. Mijn inzet is juist om hier en nu al zo proberen te leven: rechtvaardigheid nastreven, recht doen, in gemeenschap leven, een schat in de hemel najagen. Een ommekeer is niet in de laatste plaats nodig onder christenen zelf. Ook wij willen alsmaar meer spullen, gedreven door al te menselijke behoeften. Willen hebben wat de buren ook hebben. Maar laten we ons weer eens afvragen wat normaal is. We zijn gewend geraakt aan al die spullen en luxe vakanties. Maar we beseffen ons niet dat dat alleen kan over de ruggen van de armen en van de natuur! Daarom is het nodig dat  het economisch systeem transparanter wordt, dat  alle schakels in de keten zichtbaarder worden. Zolang veel processen ver weg en anoniem blijven, groeit ons besef van verantwoordelijkheid en betrokkenheid niet. Politiek kan randvoorwaarden scheppen en grenzen stellen, maar uiteindelijk moeten gewone mensen als jij en ik anders gaan denken en doen.

 

 

KADER + foto’s!!

Martine Vonk stond afgelopen verkiezingen op de achtste plek van de kandidatenlijst voor de Tweede Kamer en zit in het curatorium van het WI. Ze werkt bij CLM, een adviesorgaan voor landbouw en milieu. Verder promoveert ze op een onderzoek naar duurzaamheid en levensbeschouwing (zie ook DenkWijzer 2008 /1, p.8-11). Martine is getrouwd en heeft een dochter.  

 

KADER 2 (KWART PAGINA)

BOEKINFORMATIE (volgt nog)

 

 

'We zijn vergeten wat normaal is'

 

Hoe het westen rijker wordt over de ruggen van de armen - interview met Martine Vonk

 

Martine Vonk is een bezige bij. Met een enorme drive zet ze zich op talloze manieren in om duurzaamheid tot topprioriteit te maken, beginnend bij zichzelf. Ze is een vrouw met een missie, die werkt aan groei van bewustwording van de duurzaamheidsproblematiek, niet in de laatste plaats onder christenen. Want ook die weten vaak niet hoe opmerkelijk het is dat ze zoveel consumeren en dat dat vaak ten koste van de armen en het milieu gaat. Een gesprek over ‘change’ en wat de politiek eigenlijk kan doen aan dit overweldigende probleem. “Ik kom er steeds meer achter de problematiek van het milieu altijd direct met die van mensen vervlochten is.” Een gesprek over het groengehalte van de ChristenUnie en het vinden van de balans tussen ecologie en economie.

 

Duurzaamheid is een enorm containerbegrip geworden. Hoe zou jij het omschrijven?

Je kunt duurzaamheid inderdaad zo breed maken als je zelf wilt. Allereerst duidt het er simpelweg op dat ‘iets blijft voortbestaan’. Dat is echter nogal vlak en weinigzeggend, want ook verkeerde dingen kunnen voortbestaan. Het begrip heeft daarom richting nodig, en die vertaal ik zelf in een aantal waarden: draagkracht van de aarde, rechtvaardigheid en kwaliteit van leven. Die waarden moeten bepalend zijn bij de invulling van een duurzame ontwikkeling. Startpunt in mijn bezinning is het besef dat de aarde Gods eigendom is. Dat besef geeft een hele andere aanblik op de aarde. Niet alleen de mens, maar ook de natuur heeft waarde in zichzelf. God zal ook niet loslaten wat Zijn hand begon. Deze aarde zal ‘vernieuwd’ worden.

 

Vaak gebruikt men in verband met duurzaamheid de termen people, planet, profit. Kunnen we daar wat mee?

Ja, alleen worden ze vaak verkeerd gebruikt. Ze worden nogal eens los van elkaar gezet, alsof mens, milieu en economie niet op elkaar betrokken zijn. Je moet ze echter als drie cirkels beschouwen die elkaar op één plek overlappen. En juist dat overlappende punt is interessant als het gaat om duurzaamheid. De centrale vraag is dan: hoe kunnen we de economie zo inrichten dat die ten dienste staat van mens en milieu? Hoe zorgen we ervoor dat economie en ecologie niet tegenover elkaar staan maar samen optrekken? Dat is lastig, want economen zijn erg op de korte termijn gericht en ecologen vooral op de lange. Maar we moeten het toch proberen. 

 

Er is wel gesproken groei niet meer uit te drukken in BNP(Bruto Nationaal Product), maar in Bruto Nationaal Geluk. Wat vind je daarvan?

Een goed idee, alleen spreek ik liever van kwaliteit van leven in plaats van geluk. Geluk vind ik een beetje smal. Waar het om gaat is dat economische groei niet het ultieme doel is. De economie is een middel voor ons welzijn, geen doel op zich. Welvaartsgroei mag nooit ten koste gaan van andere waarden. We putten de aarde uit door enorme hoeveelheden grondstoffen te delven, massaal gebruik van fossiele energie, etc. De biodiversiteit holt hard achteruit. Wij in het Westen merken daar nog niet zo heel veel van. Maar de armen des te meer. Zij werken onder erbarmelijke omstandigheden om grondstoffen voor onze producten te delven. En bijvoorbeeld klimaatverandering treft vaak juist hen. Zo worden met name degenen die toch al kwetsbaar zijn de dupe van onze consumptiedrang. Ik kom er steeds meer achter dat duurzaamheid en rechtvaardigheid nauw samenhangen. De mens- en milieuproblematiek zijn vervlochten. Om die op te lossen is een geheel ander economisch systeem nodig waarin bijvoorbeeld olie minder een rol speelt. 

 

Welke rol kan de politiek eigenlijk spelen in dit enorme probleem?

We moeten hier goed verschillende niveaus onderscheiden, anders kan zo’n vraag ons lamslaan. Van lokaal tot en met internationaal vlak kan men iets doen aan dit vraagstuk. Lokaal en provinciaal zijn inspirerende voorbeelden te vinden op het terrein van woningbouw en infrastructuur. Daar kan duurzaamheid  worden gestimuleerd en gefaciliteerd door heel concrete keuzes. . Regionaal zie je ook veel gebeuren op het terrein van verduurzaming van de  landbouw, natuurbeheer en energieopwekking. ChristenUnie-gedeputeerden doen daar heel goed werk. Op nationaal niveau is er ook het nodige  gebeurd, al is er nog een wereld te winnen. Rode draad in het verkiezingsprogramma is niet teveel nadruk leggen op subsidies, maar veel meer inzetten op het doorberekenen van milieukosten in producten. Daarbij moet dan inzichtelijk gemaakt worden waar een product vandaan komt en waarvoor men dan meer betaalt. Dit moet je over de hele breedte doorvoeren, anders heb je geen goede concurrentiepositie. Hier moeten duidelijke EU-regels komen. Een mooi voorbeeld was de vliegtax, die helaas al snel weer werd afgeschaft.

 

Ben je tevreden over de mate van groenheid van de ChristenUnie? GroenLinks staat bekend als groener…

Ja, ik ben daar tevreden over. GroenLinks komt in de meeste scores inderdaad wat hoger uit, maar wij hebben vergelijkbare plannen voor energie en zoeken over de hele linie naar een goede balans tussen ecologie en economie. Bijvoorbeeld ten aanzien van de landbouw zijn onze plannen beter realiseerbaar – we kregen daarvoor ook lof van LTO Nederland. Wij willen niet de landbouw de nek omdraaien – wat ook niet echt duurzaam is -, maar bijdragen aan de levensvatbaarheid van boerenbedrijven en tegelijk verduurzaming ervan bevorderen. Ook zien we voor boeren een duidelijke rol weggelegd  als landschapsbeheerder, wat ook betaald moet worden. . Tegelijk moeten consumenten meer gaan betalen voor producten. Van groot belang is hierbij de rol van de retail. Een klein aantal  supermarktketens heeft een belangrijke  machtspositie tussen producenten (zoals de boeren) en consumenten in. Partijen als Albert Heijn zouden veel meer kunnen doen aan duurzamere producten. Puur&eerlijk is goed, maar pas een begin. Dat PLUS Supermarkten besloten heeft alleen nog maar Fairtrade gecertificeerde bananen te verkopen is echt een stap in de goede richting. Ook is belangrijk dat consumenten voldoende informatie hebben over waar producten vandaan komen en hoe ze zijn geproduceerd. De overheid moet daarover meer in gesprek met de retailconcerns en afdwingen dat eerlijke prijzen worden betaald aan de producenten, waardoor verduurzaming ook mogelijk wordt voor producenten in binnen- en buitenland. We moeten weer reële prijzen gaan betalen voor onze boodschappen.  

 

Ondernemers hebben niet echt een imago dat ze graag willen bijdragen aan verduurzaming. Kunnen we het wel allemaal van de overheid verwachten?

[resoluut:] Oh, maar er zijn genoeg ondernemers die graag willen. De voorlopers moeten van de wetgever alleen wel de ruimte krijgen om hun initiatieven te ontplooien en vernieuwing door te zetten. Doorberekening in de prijs is hierbij cruciaal. Dat vergt ingrijpen van bovenaf. De overheid kan het probleem niet oplossen, maar wel kan ze zorgen voor stabiliteit en duidelijke regels. Uiteraard moet ze ook bepaalde dingen gewoon verbieden en milieugrenzen aangeven. Uiteindelijk zal echter de hele beprijzingssystematiek moet veranderen. Dat vergt veel, eigenlijk een bekering. Want als de berg aan wetenschappelijk bewijsmateriaal ons niet aanzet tot ander gedrag, dan is er meer aan de hand…

 

De crisis leek voor een ommekeer te zorgen, maar daar ziet het nu nog niet naar uit.

Ik hoopte dat de crisis mensen aan het denken zou zetten. Dat ze zich zouden bezinnen op hoe een nieuwe crisis te voorkomen. Maar we gaan feitelijk op dezelfde manier door. Een fundamentele verandering zie ik niet. Een echte, principiële bezinning op wat onze ‘echte’ behoeften zijn, om met Goudzwaard te spreken, heeft nauwelijks plaatsgevonden. We zijn nog steeds vooral bezig met onze korte-termijn-belangen en zijn niet minder of anders gaan consumeren. Maar we kunnen echt niet wachten met veranderingen tot de olie onbetaalbaar wordt.. Dan is het echt te laat. Er moet nu iets gebeuren!

 

Heb je wat dat betreft verwachtingen van een rechts kabinet…?

Nee, ik vrees eerder dat er achteruitgang zal optreden. De rechtse partijen zijn niet voor vergroening of doorberekening van de kosten. Het CDA heeft nog wel affiniteit met rentmeesterschap, al wordt dat veel te weinig omgezet naar concreet beleid, maar van de VVD verwacht ik vrijwel niets op dit gebied.

 

Het WI komt met een boek over duurzaamheid. Kun je daar iets over vertellen? [dit kan evt ook in een KADER, met aanvulling van Rob]

Het boek bevat drie delen: 1. De waarden van de ChristenUnie en een afwegingskader om tot beleidskeuzes te komen. 2. De rollen van de diverse partijen in het proces, denk aan de overheid, het bedrijfsleven, onderzoek, etc. 3. Diverse sectoren, zoals bouw, energie, etc. Het doel van het boek is tweeërlei. Allereerst een bezinning voor de partij zelf. We hebben in het verleden regelmatig gepubliceerd over dit thema, maar dat ging altijd over deelthema’s. Nu brengen we voor het eerst een boek uit over dit thema in zijn volle breedte. We hopen dat dit boek ook naar buiten toe nog duidelijker kan maken waar we uiteindelijk voor staan.

 

Hoe zij jij – als curator – het doel van het WI?

Het WI zie ik als een centrum van bezinning en visievorming, van afstand nemen van de waan van de dag. Het instituut moet het christelijk-sociaal denken met betrekking tot allerlei thema’s verder verdiepen en daarbij onderwerpen agenderen en teruggeven aan politici, zodat die er wat mee kunnen.

 

Wat zou je met dit thema binnen de ChristenUnie nog willen bereiken?

Graag zou ik zien dat binnen de ChristenUnie bezinning op gang komt over onze levensstijl. We hebben het vaak over het Koninkrijk van God alsof het iets van ver weg is. Mijn inzet is juist om hier en nu al zo proberen te leven: rechtvaardigheid nastreven, recht doen, in gemeenschap leven, een schat in de hemel najagen. Een ommekeer is niet in de laatste plaats nodig onder christenen zelf. Ook wij willen alsmaar meer spullen, gedreven door al te menselijke behoeften. Willen hebben wat de buren ook hebben. Maar laten we ons weer eens afvragen wat normaal is. We zijn gewend geraakt aan al die spullen en luxe vakanties. Maar we beseffen ons niet dat dat alleen kan over de ruggen van de armen en van de natuur! Daarom is het nodig dat  het economisch systeem transparanter wordt, dat  alle schakels in de keten zichtbaarder worden. Zolang veel processen ver weg en anoniem blijven, groeit ons besef van verantwoordelijkheid en betrokkenheid niet. Politiek kan randvoorwaarden scheppen en grenzen stellen, maar uiteindelijk moeten gewone mensen als jij en ik anders gaan denken en doen.

 

Martine Vonk stond afgelopen verkiezingen op de achtste plek van de kandidatenlijst voor de Tweede Kamer en zit in het curatorium van het WI. Ze werkt bij CLM, een adviesorgaan voor landbouw en milieu. Verder promoveert ze op een onderzoek naar duurzaamheid en levensbeschouwing (zie ook DenkWijzer 2008 /1, p.8-11). Martine is getrouwd en heeft een dochter.