Houvast voor burger en bestuur

Voorwoord

 

De Grondwet als houvast

 

Door Geert Jan Spijker

 

Nederland zoekt naar een antwoord op de vraag: “Wie zijn wij?” We zoeken een identiteit? Maar bestaat die identiteit wel? Volgens onze kosmopolitische prinses Maxima niet: “De Nederlander bestaat niet.” Nederlanders delen geen moraal, geen godsdienst, geen cultuur. Toch is er wel iets dat ons bindt en verbindt: de wet. In het bijzonder wordt dan gewezen op de Grondwet. Maar wie weet wat daar in staat?

 

Onbekend maakt bemind

Onze Grondwet leeft nauwelijks, althans niet onder de bevolking. Dat is niet vreemd: onze Grondwet bevat vooral saaie, institutionele regelingen, die voor de burger weinig directe betekenis hebben. Toch is de Grondwet populair. Onbekend maakt bemind, in dit geval. Moet de Grondwet dan bekend worden? Moet het een symbolische waarde krijgen? Men betoogt, ook binnen de ChristenUnie, wel dat we de Grondwet moeten opwaarderen met bijvoorbeeld een preambule, een paar fraaie zinsneden over wie we zijn en waar we vandaan komen. Juristen zijn daar vaak tegen. Een partijgenoot verzuchtte eens tegen mij: “Iedere jurist die ik spreek is tegen de preambule.” Wat zit daar achter?

 

Saai is ‘beautiful’

In dit nummer treffen we enkele juristen en ook zij zijn niet enthousiast over het toevoegen van een preambule. Hun bezwaren hangen samen met het doel van de Grondwet. Dat doel is de binding van de overheid aan het recht. Een Grondwet legitimeert en begrenst het overheidsoptreden. Zonder verankering van rechten in een constitutie is er geen houvast voor de burger, geen bescherming tegen de machtige overheid. “De overheid blijft gevaarlijk”, aldus professor Kortmann in dit nummer. Grondrechten zijn nodig om de burger te beschermen tegen die overheid en moeten een sfeer van vrijheid garanderen. Dat is fundamenteler dan het toevoegen van een preambule die bevorderend moet werken voor de sociale samenhang.

Daarnaast bestaat er een ander probleem rond die preambule: werkt die wel samenbindend? Werkt een dergelijk ‘constitutioneel voorwoord’ niet eerder uitsluitend dan insluitend? Het wordt nog een hele klus om iets te formuleren waar iedere Nederlander achter zal staan. In het huidige tijdsgewricht zal het resultaat vermoedelijk niet iets zijn waar de ChristenUnie goed mee uit de voeten kan…

Kortom, misschien moeten we maar niet teveel franjes toevoegen aan de Grondwet. Saai is ‘beautiful’. Dat betekent uiteraard niet dat onze Grondwet helemaal niet kan worden verbeterd. De staatscommissie zal op andere punten genoeg werk te doen hebben.

 

Voorbij de Grondwet

De Grondwet is van groot belang voor een staat en biedt een zeker houvast waar grenzen liggen en hoe de macht verankerd en beperkt wordt. We moeten dit belang echter niet overschatten. Een democratische rechtsstaat heeft altijd een ethos nodig, een onderliggend moreel en geestelijk besef, dat hij uiteindelijk zelf niet kan leveren. Burgerschap en vitale verbanden zijn voor het in het gareel houden van de overheid misschien wel belangrijker dan geschreven grondrechten. Kuyper zei het ooit mooi: “Bij elke welgelukte aanslag op de vrijheid kan dus de staat nooit dan medeplichtige zijn, hoofdschuldige blijft de plichtvergeten burger zelf, die, in zonde en zingenot zijn zedelijke spierkracht verslappend, de kracht tot eigen initiatief verloor.”