Een katholieke Europese Unie?

Een katholieke Europese Unie?

 

Door drs. Jan Schippers

 

 

Van meet af aan is het proces van Europese integratie positief bejegend door de Rooms-katholieke kerk (RKK). Aan de wieg van de Europese Unie, in 1958 nog bestaande uit EGKS, EGA en EEG, stonden voornamelijk Rooms-katholieke politici. Wie kent niet de namen van Konrad Adenauer, Alcide de Gasperi, Robert Schuman en Jean Monnet? Wat is er vandaag de dag nog te merken van Europa als katholiek project, en hoe is de houding van de RKK ten aanzien van de Europese Unie?

 

Motivatie: eenheid EU en christendom

De vraag of een kerk zich wel moet inlaten met concrete politiek, wordt door de RKK – bij monde van het Tweede Vaticaans Concilie - positief beantwoord: “De politieke gemeenschap en de Kerk zijn op hun eigen gebied onafhankelijk van elkaar en autonoom. Maar zij staan beide, zij het op verschillende gronden, in dienst van de persoonlijke en sociale roeping van dezelfde mensen.”[1] De RKK heeft het proces van de Europese integratie vanaf het begin gesteund en positief begeleid. De reden daarvoor luidt: vrede in Europa herstellen en Europa herenigen.[2] Vanaf de jaren tijdens en direct na de Tweede Wereldoorlog hebben de opeenvolgende pausen zich positief over de Europese eenwording uitgelaten en gesteld dat de integratie van Europa een goede en belangrijke zaak is.

 

Belang christelijke waarden

Paus Johannes Paulus II heeft zich erg vaak uitgesproken over Europa, bijvoorbeeld in zijn Ecclesia in Europa (2003). Hij werd niet moe om na de val van de Berlijnse Muur te benadrukken dat niet zozeer de EU uitbreidt naar het oosten, maar dat het Europa is dat eindelijk weer Europa wordt. In het boek staat te lezen dat werkelijke Europese eenheid geworteld is in gemeenschappelijke waarden - en dan doelt hij met name op waarden zoals deze door het christendom in de Europese cultuur en samenleving zijn en worden ingebracht. Van hieruit kan Europa zijn interne tegenstellingen overwinnen en zich ook inzetten voor een rechtvaardige en vreedzame wereldorde om zo zijn mondiale verantwoordelijkheid in te vullen.

De aloude droom van het Heilige Roomse Rijk lijkt via de Europese Unie weer gestalte te krijgen. En juist daarom is de paus zo positief over Europese integratie en wil hij dat de Rooms-katholieke kerk hierbij nauw betrokken wordt, zeker wanneer het om de basale waarden van de Europese samenleving gaat.

Vanuit de RKK zelf krijgt deze betrokkenheid concreet vorm in de COMECE, de Commissie van de Bisschoppenconferenties van de Europese Gemeenschap.[3] Op deze manier heeft de RKK een spreekbuis (en invloed) binnen de instellingen van de Europese Unie.

 

Waarden en verantwoordelijkheid

Het accent op de christelijke waarden als funderend element voor de Europese samenwerking kwam in het bijzonder tot uitdrukking in de pauselijke lobby voor een concrete verwijzing naar het christendom in het ontwerp van de Europese grondwet. Het is er niet van gekomen, maar ook het grondwetsvoorstel leed schipbreuk. Vanuit de christelijke waarden oefent de RKK kritiek uit op het eenzijdige of dominerende economische dimensie van de Europese eenwording. De vorming en voltooiing en een gemeenschappelijke Europese markt mag niet de enige en belangrijkste doelstelling van de EU zijn. De Europese regeringsleiders moeten namelijk ook werk maken van een sociaal Europa, van de mondiale verantwoordelijkheid van de EU, zoals hiervoor reeds aangeduid.

 

Invloed via het Europees Parlement

Aanvankelijk was de invloed van katholieke partijen binnen de Gemeenschappelijke Vergadering (de voorloper van het Europees Parlement) zeer sterk, vooral omdat het katholicisme ook sterk was in de meeste van de oorspronkelijke zes lidstaten van de Europese Gemeenschappen. Alleen in Nederland en in Duitsland was het protestantisme politiek vertegenwoordigd. Zij beschikten echter niet over een internationaal forum en – bij gebrek daaraan – sloten de protestanten zich aan bij de katholieken die zich verenigd hadden in de Nouvelles Equipes Internationales (NEI), de voorloper van de Europese Unie van Christen-Democraten (EUCD) en de Europese Volkspartij (EVP).

 

Van christelijk naar conservatief?

De gestage uitbreiding van de EU heeft een verbreding van de EVP-fractie tot gevolg gehad. Politicoloog Hans-Martien ten Napel spreekt van “een geleidelijke karakterverandering van een christen-democratische partij in de richting van een moderne liberaal-conservatieve Partei der Mitte, die de christelijke traditie hoogstens erkent als één van haar (verscheidene) inspiratiebronnen.”[4] Bekende conservatieve partijen die tot de EVP-fractie zijn toegetreden zijn de Griekse Nea Demokratia, de Spaanse Partido Popular en de Britse Conservative Party. Binnen de EVP-fractie wenden overtuigde Rooms-katholieken, zoals indertijd Otto van Habsburg, uiteraard hun invloed aan, maar als geheel heeft zij geen herkenbaar katholiek profiel. Ook klinkt het katholieke geluid niet duidelijk door naar buiten toe.

 

Buttiglione

De dominantie van het seculiere gedachtegoed in het Europees Parlement bleek duidelijk uit de afwijzing van de Italiaanse kandidaat-commissaris Rocco Buttiglione in oktober 2004. Buttiglione is een overtuigd rooms-katholiek die in de hearings met het Europees Parlement de opvatting verdedigde dat op juridisch vlak iedereen gelijke rechten moet hebben (dus geen aparte rechten voor homo’s) en dat daarnaast iedereen de vrijheid heeft op moreel en religieus vlak homoseksuele gedragingen al dan niet als een zonde te beschouwen. Toen de kandidatuur van Buttiglione werd ingetrokken, heerste bij een grote meerderheid in het Europees Parlement een jubelstemming, opmerkelijk genoeg óók onder Buttigliones christen-democratische ‘partijgenoten’.

 

Symboliek: de Europese vlag

De Europese vlag wordt gevormd door een cirkel van twaalf gouden sterren op een blauwe, rechthoekige achtergrond. Dit beeldmerk is niet alleen het symbool van de Europese Unie, maar ook van de Raad van Europa. Het Europese logo verbeeldt namelijk de eenheid en de identiteit van Europa in bredere zin. De ring van sterren is een zinnebeeld van de solidariteit en de harmonie tussen de volkeren van Europa.

De Europese Unie zelf ontkent in alle toonaarden de christelijke inspiratie en symboliek van de vlag. Volgens de officiële uitleg van de EU is de cirkel van twaalf sterren een symbool van perfectie, volledigheid en eenheid. Maar iedere Bijbelkenner weet dat dit getal herinnert aan de twaalf stammen van Israël en aan de twaalf apostelen. Verder is een verband te leggen met Openbaring aan Johannes 12 vers 1: En er werd een groot teken gezien in den hemel; namelijk een vrouw, bekleed met de zon; en de maan was onder haar voeten, en op haar hoofd een kroon van twaalf sterren. Met deze vrouw wordt de kerk bedoeld, maar de RKK stelt uiteraard dat ook Maria bedoeld kan zijn..[5]

Misschien is aan de her en der wapperende EU-vlaggen de Rooms-katholieke invloed in de EU vandaag de dag nog het meest zichtbaar. Al hebben katholieken geen dominante invloed meer in de Europese Unie, de symboliek van de vlag verwijst naar de tijden van weleer en – al wijst daar tegenwoordig weinig op – mogelijk liggen die weer in het verschiet.

 

 

 

KADER

Jan Schippers is directeur van het wetenschappelijk instituut van de SGP. Tijdens zijn periode als medewerker van de Eurofractie ChristenUnie-SGP (1994-2006) deed hij onderzoek naar dit thema.

 



[1] Michael Kuhn, ‘Europa – een verantwoordelijkheid voor alle katholieken’, in: Kerk en theologie, jaargang 57 (2006) nr. 4, pag. 360.

[2] Kuhn, o.c., pag. 365.

[3] Het permanente secretariaat is gezeteld in Brussel. De huidige voorzitter is mgr. A.H. van Luyn sdb, bisschop van Rotterdam. Zie: www.katholieknederland.nl.

[4] Ten Napel, o.c., pag. 236.

[5] Het verband met voorgaande Bijbeltekst wordt onmiskenbaar op grond van de opmerkingen van de ontwerper van de Europese vlag Arsene Heitz. In 1989 onthulde hij in l'Osservatore Romano de herkomst van zijn inspiratie: de Maria-verschijningen in Rue du Bac in Parijs. Toen Heitz daarover las, maakte hij kennis met de Wonderbaarlijke Medaille. De beeltenis van deze ovalen medaille toont een gekroonde Maria staande op een wereldbol met een slang onder haar voeten. Om haar hoofd bevindt zich als een aureool een cirkel van twaalf sterren. Bron: www.katholieknederland.nl.