De richting van Europa

De richting van Europa

 

Door Egbert Schuurman

Egbert Schuurman is emeritus hoogleraar in de Reformatorische Wijsbegeerte en  fractievoorzitter van de ChristenUnie in de Eerste Kamer van de Staten-Generaal.

 

 Een beschouwing naar aanleiding van het afscheidscollege van Prof. H.E.S. Woldring,

hoogleraar politieke filosofie aan de V.U. te Amsterdam, gegeven op 26 september, 2008, getiteld: Thomas More en de toekomst van Europa.

 

Het is duidelijk dat er in onze tijd iets fundamenteels mis is in Europa. Velen spreken over een crisis. Het is (niet meer) vanzelfsprekend welke kant we met Europa op moeten. En in die verschillen speelt de taxatie van vooral de recente geestesgeschiedenis van Europa een grote rol. Dat was aan de orde bij het referendum in 2005 over het Europees grondwettelijk verdrag van 2004. Ook de discussie over het ontwerp-Wijzigingsverdrag van 2007 wordt er door beheerst. Deze gebeurtenissen hebben de crisis in Europa niet veroorzaakt, maar haar zichtbaar gemaakt. Over de achtergronden daarvan moeten we discussiëren.

 

Meer cultuurkritiek is nodig

Het is veelzeggend dat in de recente discussies over Europa we van de cultuurcrisis zeer weinig hoorden. Wat ons opviel was dat het hoofddoel van de groeiende EU door politici steeds vertaald werd in de ontwikkeling van techniek en economie. Gezamenlijke vernieuwing en versterking van de economie werden als noodzaak met veel nadruk onder de aandacht gebracht tegenover de opkomende machten uit het Oosten.

Wij zullen de laatste zijn om die noodzaak tot versterking te ontkennen. Maar waarom wordt dit niet gebracht binnen het kader van een omvattend toekomstconcept, een toekomstvisie met als spits het bevorderen van publieke gerechtigheid tussen de volkeren? Het was opvallend hoe weinig in het debat over Europa de Europese taak werd benadrukt om er ook te zijn voor de achtergebleven landen, voor de allerarmsten. En natuurlijk zou daarbij ook veel meer aandacht gegeven moeten worden  aan het herstel van natuur- en milieuschade en aan sociale ontwrichting op wereldniveau. Dat gebeurde niet omdat men voornamelijk gericht is op  de materiele waarden van techniek en economie. Daarmee komt Europa steeds meer in het slop.

Om de onderlinge discussie te bevorderen lijkt het me goed nadrukkelijk in te gaan op de crisis in de Europese waardengemeenschap en de consequenties daarvan en over een herbronning van waarden en de consequenties daarvan voor de Europese economische, sociale en culturele projecten.

 

Islam en identiteitscrisis EU

De Europese identiteit is gelegen in haar cultuur, haar waarden, die vanouds via de vroege geschiedenis en het christendom inhoud kregen. Dat zijn rechtvaardigheid, solidariteit, gemeenschapszin, offerbereidheid en naastenliefde. Later zijn daar de in die waarden gefundeerde burgerrechten bijgekomen. Die burgerrechten worden door velen geaccepteerd. De basis ervan ligt voor velen echter in de Verlichting. Dat geeft op zijn minst een verschuiving in die fundamentele waarden te zien, met op den duur grote consequenties.

Wat zijn nu die huidige Europese waarden en wat betekenen ze als basis van een oordeel over de huidige ontwikkeling van Europa? Daarmee zitten we bijvoorbeeld midden in de discussie over de aansluiting van Turkije bij Europa. Lange tijd werd de Islam als bedreiging gezien voor de Europese cultuur. Meer dan één denkt daar vandaag anders over. Wie echter de spanningen rond de multiculturele samenleving in Europese landen kent, doet er alleen al  om praktisch politieke redenen verstandig aan die spanningen niet op te voeren door te pleiten voor een integratie met een wezensvreemde Islam. Daarvoor wel pleiten betekent dat men de betekenis van een lange Europese geschiedenis miskent en in de praktijk betekent dit vaak dat men het Christendom – met de bijbelse visie op de waarde van de mens -- en de waarden daarvan voor Europa ter discussie stelt of zelfs afwijst. De absolute waarden van de Verlichting worden dan het kompas.

Daarmee is de discussie of de strijd over de inhoud van Europese waarden gestart. Wat is de oorsprong of de grond van de waarden? Is die transcendent aan de werkelijkheid of is die gefundeerd in de rede van de ‘Aufklärung’? In die niet eenstemmige discussie ligt de crisis van Europa besloten. Er is geen waarden-eensgezindheid meer. Deze waardencrisis heerst allereerst intern maar heeft ook extern haar uitwerking. Vanwege de  overheersende invloed van de Verlichting is het van belang daarop meer zicht te krijgen.

 

De Verlichting: vrijheid vs. beheersing

De Verlichting wordt gekenmerkt door twee idealen: het wetenschapsideaal en het vrijheidsideaal. Deze idealen hebben veel positiefs tot stand gebracht. Toch lopen we er momenteel mee vast. Dat komt omdat wetenschap en vrijheid steeds meer losgemaakt zijn  van hun oorsprong en zodoende verabsoluteerd  zijn. We  krijgen te maken met de ontsporingen van het wetenschapsideaal en het vrijheidsideaal. Beide idealen missen een metafysische samenhang en transcendente oorsprong. Het wetenschapsideaal verbindt zich met technologie en economie en zorgt voor een op economische groei gerichte ontwikkeling, die materieel veel resultaat brengt, maar in haar spoor vele ecologische en sociale problemen veroorzaakt. Wetenschap en techniek en met haar de rationaliteit kunnen verwoestend worden, wanneer ze van hun wortels worden losgemaakt en het “machenkönnen’ tot de enige maatstaf maakt. “Het eigenlijke probleem, waarvoor wij vandaag staan, is de blindheid van de Rede voor de niet-materiële dimensie van de werkelijkheid “.[1] Dat heeft ernstige gevolgen.

De ethiek van het huidige Europa is ten principale – vanwege de keus voor de fundering in de Verlichting (alleen) - gefundeerd in wetenschappelijk-technische beheersing en economische groei enerzijds en anderzijds in een vrijheid die van geen verantwoordelijkheid, van geen orde en gezag  wil weten. Vrijheid wordt in Europa steeds meer een anarchistische vrijheid; vrijheid wordt losgemaakt van gezamenlijke, maatschappelijke vrijheid, van haar zedelijke grond en van haar zedelijke opdracht.

Miskenning van religie, vooral van de historische betekenis van het christendom, leidt ook tot onverschilligheid inzake de religieuze invloed van de Islam en daarmee van haar bedreigingen voor Europa. De democratische sociale rechtsstaat dreigt te verworden tot een leeg  verdelingsmechanisme of – machinerie. Europa heeft in de strijd tussen de twee ideologieën geen ziel meer. Zo’n Europa heeft  geen ‘uitstraling naar’ of ‘aantrekkingskracht op’ andere volkeren.

 

Uitweg: geen verabsolutering Verlichting

We ontnemen onszelf in de geest van de Verlichting maatstaven om tot goede afwegingen en oordelen te komen als we de geestelijke bronnen van Europa van de joods-christelijke traditie afzonderen en ons beperken tot de twee honderd jaar oude geestesbeweging van de Verlichting. Ik zeg duidelijk ‘beperken’. Dat is dus geen afscheid van de cultuur van de Verlichting, maar wel van de verabsolutering ervan. Inderdaad is de Verlichting een deel van de Europese vrijheidsgeschiedenis. Ze leeft echter meer en meer van vooronderstellingen en grondslagen die niet van die Europese geestesgeschiedenis afkomstig zijn. Als daar geen aandacht meer voor is, zal met het verdwijnen van een rijke geestelijke geschiedenis ook de Verlichting zelf in een heilloze crisis worden gestort.

Op grote schaal kunnen we constateren dat het cultuurexperiment met alleen een fundament in de Verlichting is mislukt. We kunnen momenteel overal de tekenen daarvan zien: sociale ontbinding in een doorgeschoten individualisering en daarmee verbonden grenzeloze vrijheid en bedreiging van natuur en milieu zijn tekenen aan de wand. De Verlichtingscultuur zit in het moeras. Materieel steenrijk zijn maar geestelijk straatarm getuigt van metafysische lichtzinnigheid en ontbeert een hoognodig bezielend ideaal. Zonder zo’n geestelijk ideaal wordt de paradox steeds groter tussen een op consumentisme gerichte maatschappij en de noodzakelijke eis duurzaamheid te bevorderen. De gouden kalfvisie zal steeds meer teleurstellen. Verlichting dreigt om te slaan in verblinding.

 

Verlichting van de Verlichting

Om de geestesgeschiedenis van Europa weer helemaal recht te doen, zullen we achter de Verlichting terug moeten gaan. Om de blijvende positieve betekenis van de Verlichting daarbij tegelijk te behouden kunnen we ook zeggen dat we in Europa een verlichting van de Verlichting nodig hebben.Erkenning van God als oorsprong en de mens als verantwoordelijk beeld van God, die een goddelijke roeping heeft om de werkelijkheid als schepping van God – ook door wetenschap en technologie - te ontsluiten, maakt de zin van wetenschap en techniek ondergeschikt aan de goddelijke zin van de geschiedenis: het Koninkrijk van God.[2]

 

Christelijke visie op de werkelijkheid

Wat we onder invloed van het Christendom hebben  geleerd blijft zeer actueel: de werkelijkheid is geschapen werkelijkheid, naastenliefde en barmhartigheid, menselijke waardigheid, mensenrechten en mensenplichten, bescherming van het leven, gemeenschapszin, publieke gerechtigheid, sociale rechtvaardigheid, vrede in de maatschappelijke, onderlinge  verhoudingen, de juiste balans tussen gezag en ontzag, vrijheid in verantwoordelijkheid, oriëntatie op de toekomst. Dus verantwoorde cultuurontwikkeling. We hebben geleerd dat de sterken moeten  opkomen voor de zwakken, de gezonden voor de zieken, de jongeren voor de  ouden en omgekeerd. We erkennen de betekenis van verscheidenheid in verantwoordelijkheden en dat allen gelijk zijn voor de wet. En dat we een scheppingsmandaat hebben: in ons werk de schepping ontwikkelen en bewaren tegelijk. Cultuurwerk dus in dienst van al het leven. Gaan we deze weg van heroriëntatie niet, dan ontwortelen we steeds meer. We bouwen weliswaar torens van Babel, maar op drijfzand.

Kortom, op grote schaal kunnen we constateren dat het cultuurexperiment met alleen een fundament in de Verlichting – hoeveel we er overigens ook aan te danken hebben - is mislukt. Een wending in de cultuur is vereist waardoor spanningen en dreigingen afnemen.  Een vaste basisoriëntatie – of anders gezegd: een metahistorisch en moreel kompas - is nodig! Dat leidt tot vernieuwing van Europa en daarmee van haar politieke, sociale, economische  en culturele projecten.

 

Politieke integratie

Maar wat als Europa de weg van voortgaande secularisatie blijft opgaan en de waardencrisis aanhoudt en zelfs wordt versterkt? En bovendien wat als door de multiculturaliteit ook steeds meer waarden- en normensystemen door elkaar gaan lopen, waardoor grote onzekerheid ontstaat? Zo is het gevaar aanwezig dat moslims zich bijvoorbeeld aanpassen aan de Europese democratische rechtsorde zolang en voor zover zij daarbinnen hun opvatting van de Islam vrij kunnen beleven en bijvoorbeeld ook islamitische scholen kunnen stichten. De ruimte die ze daarmee krijgen, gunnen ze niet vanzelfsprekend aan anderen. Zonder een politieke integratie zal de sociale integratie daarom de spanningen tussen autochtonen en allochtonen niet kunnen wegnemen. Het zijn de burgers die dat haarscherp aanvoelen en voor de toekomst van hun (klein-)kinderen het ergste vrezen. Ondanks  goede bedoelingen van het sociale integratieproces neemt het onderlinge wantrouwen toe.

Eerlijk is eerlijk: het onderlinge wantrouwen betreft niet alleen de verhouding Islam en de anderen, ook in de westerse cultuur zelf woedt, zoals eerder aan de orde kwam,  een innerlijke strijd tussen libertijnen en christenen. Ook dat geeft onzekerheid met betrekking tot Europa als waardengemeenschap. Burgerrechten voor allen worden niet vanzelfsprekend gevolgd door burgerplichten voor allen. Is het niet van belang met het oog op sociale en politieke samenhang daarvoor in Europa aandacht te vragen?

 

Vrijheid nooit zonder verantwoordelijkheid

Vandaag is de maatschappelijke gemeenschapszin in ontbinding. Het individualiseringsproces werkt er aan mee dat men eenzijdig van alleen burgerrechten spreekt, zonder nog te beseffen dat er ook plichten tegenover staan. Deze houding is vooral bevorderd door het proces van de secularisatie. Dat vrijheid gebonden is aan verantwoordelijkheid wordt te weinig beseft. Het wordt steeds duidelijker dat de vrijheidsrechtenmisbruikt kunnen worden. Het maatschappelijk klimaat raakt met een beroep op de vrijheidsrechten gemakkelijk vergiftigd.

Bovendien is onze cultuur multi-cultureel en multi-religieus geworden. Verschillende waarden en normensystemen conflicteren met elkaar. Met alleen een beroep op rechten worden de conflicten niet beslecht. Plichten voor allen, zoals ook rechten voor allen, kunnen de spanningen doen afnemen.

 

Handvest voor burgerplichten

Om al deze redenen wordt het hoog tijd dat er in onze maatschappij niet alleen maar over rechten, maar ook over plichten en verantwoordelijkheden moet worden gesproken. Dat zou de samenleving weer leefbaarder maken. Er moet een soort evenwichtsherstel komen tussen luid verkondigde rechten en nauwelijks genoemde plichten. Voor een herstel van meer maatschappelijk evenwicht  en voor een garantie voor handhaving van de rechtsstaat zou het goed zijn dat er een Handvest van burgerplichten komt.

Wat zal er zoal in zo’n Handvest moeten staan? In elk geval zal het moeten gaan over de plicht om de schepping, in casu de natuur te verzorgen en te bewaren, de plicht om het leven te respecteren, want elk mens is van onschatbare waarde en moet onvoorwaardelijk beschermd worden. Wederzijds respect is een plicht die autochtonen en allochtonen jegens elkaar dienen te betrachten. Gebruik maken van het recht van godsdienstvrijheid heeft als keerzijde de plicht ook anderen die vrijheid te verlenen. Een beroep op het recht van vrijheid van vereniging heeft als keerzijde de plicht om die vrijheid ook andersdenkenden te gunnen. Iedereen heeft de plicht het eigendom van anderen te beschermen en de veiligheid van anderen te bevorderen, enzovoort. “Wat u wilt dat u de mensen doen, doet gij hen evenzo”, zou een actuele vertaling moeten krijgen.

Dit perspectief van leven in  maatschappelijke vrede, in rechtvaardigheid, welzijn en welvaart  voor allen en wereldwijd ten dienste van allen  blijft voor de crisis van de Europese waardengemeenschap het wenkend perspectief.

 

 

 

 Samenvatting:

-       Er is in onze tijd iets fundamenteels mis is in Europa

-       Probleem is dat er geen waarden-eensgezindheid meer is

-       Als oplossing is verlichting van de Verlichting nodig: een christelijke visie

-       Men moet beseffen dat naast vrijheden verantwoordelijkheden onmisbaar zijn

 



[1] Ratzinger Joseph, Waarden in Tijd van Ommekeer, Uitgeverij Lannoo, 2005, p.61.

[2] Swearengen, Jack Clayton,  Beyond Paradise – Technology and the Kingdom of God, Wipf & Stock Publishers, Eugene, Oregon, 2007, p.271 e.v.