China en de rest van de wereld: ‘Het ligt weer helemaal open’

Groen - Wankele wereld

China en de rest van de wereld

Frans-Paul van der Putten

Wat wil China en moeten we er bang voor zijn? Dat zijn de vragen die Clingendael China-expert Frans-Paul van der Putten het meest over China krijgt. Die vragen hebben alles te maken met de rol die China op het wereldtoneel speelt. Het land is bijvoorbeeld vaak bepalend voor de uitkomst van stemmingen in de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties. Hoewel de Groen-redactie ook wil weten wat China wil en of we er bang voor moeten zijn, probeert ze een stap verder te gaan en uit te komen bij waarom China doet wat het doet in de internationale betrekkingen. Een deel van het antwoord ligt in de geschiedenis, gelooft Van der Putten.

Allereerstover de keuze voor de geschiedenis als venster op de actualiteit. Is de geschiedenis niet vaak ballast en hebben we vaak niet juist behoefte aan een frisse wind? | “Er zijn ten minste drie goede redenen om de geschiedenis erbij te halen. We zien dat er plotseling veel interesse in China is, maar de informatie is fragmentarisch. Je hebt een kader nodig om het bij elkaar te brengen en de geschiedenis werkt heel goed als zo’n kader. Het tweede is dat China een heel ander land is met een heel andere cultuur. De vraag die mij vaak gesteld wordt is ‘wat wil China en moeten we er bang voor zijn?’ Als je die wilt beantwoorden, vraag je ook naar het Chinese perspectief. De historische ontwikkeling is dan goed om te kennen, want dat is voor een deel het kader van waaruit China en de Chinezen naar de wereld en zichzelf kijken. De geschiedenis en besef van continuïteit spelen in China een belangrijkere rol dan in Nederland. De derde reden heeft vooral te maken met de relatie tussen China  en de VS. Als je die alleen vanuit de actuele context bekijkt, zie je wederzijds bedreigende handelingen, waarop gereageerd wordt en die de vijandbeelden versterken. Dat is ook voor ons relevant omdat we dreigen meegezogen te worden in de Amerikaanse benadering van China, waardoor ook hier een vijandbeeld ontstaat. Als je de geschiedenis wel in acht neemt, dan geeft dat iets meer ruimte. Dan begrijp je beter waarom elke stap die wij als Westen zetten, een heftige reactie in China uitlokt.”

(...)

De opiumoorlogen en de ongelijke verdragen vormen de ‘eeuw van de vernedering’ die belangrijk is in het collectieve geheugen in China. Hoe kun je daar verstandig mee omgaan, als Nederland, als EU? In de Chinese droom van Xi Jinping gaat het ook over genoegdoening voor die vernedering. Hoe zien ze dat concreet voor zich? | “De eeuw van vernedering is de historische context waaruit de partij en volksrepubliek zijn ontstaan. In het officiële Chinese verhaal begint die periode met de opiumoorlog in 1840 en eindigt het met de stichting van de volksrepubliek  in 1949. Sinds 1949 is de partij aan de macht. Vóór 1949 was alles fout en nu is alles goed en de stichting van de volksrepubliek door de communistische partij  is het verschil tussen die toestanden. Met andere woorden, de eeuw van vernedering is naast de geschiedenis ook het verhaal dat de communistische partij legitimeert. Het putten uit dat verhaal kan in principe eeuwig doorgaan. Het gaat er voor China om dat de agressors van toen erkennen wat ze verkeerd hebben gedaan en dat ze dat terug laten komen in de manier waarop ze met China omgaan. Het gaat om een minder hoge toon aanslaan, het gaat om respect.“

Dat moet wel tot teleurstellingen leiden. | “Het verhaal heeft een politieke functie waar de partij nut uit haalt en dus zal dat blijven klinken. De vraag hoe we daar mee om kunnen gaan is lastig omdat het een strategie is die de Chinese regering ook tegen ons gebruikt. Met alleen goede bedoelingen kom je er niet. Tegelijk denk ik dat er in China ook los van politiek opportunisme behoefte is aan genoegdoening en rekenschap over het verleden. Ik heb sterk het gevoel dat het niet voldoende is om er alleen defensief en afwijzend mee om te gaan, ik denk dat we met die andere laag ook iets moeten. Nederland liep niet voorop maar profiteerde wel mee van de zwakheid van China in de 19e eeuw, en veel mensen in Nederland kennen deze geschiedenis niet. Je kunt leed van toen en nu niet tegen elkaar wegstrepen, en toch denk ik dat je op z’n minst moet laten zien aan de andere zijde, in dit geval de Chinezen maar dat geldt breder in het koloniale debat, dat je je bewust bent van wat ze hebben meegemaakt en dat dat voor hen belangrijk is. Het is vanuit de sterkere partij wel heel gemakkelijk om dat allemaal terzijde te schuiven en de details uit het verleden als irrelevant te benoemen.”

Welke waarden zijn belangrijk voor China en voor de communistische partij en hoe zien we die terug op het wereldtoneel? Kortom: wat wil China? | “De politieke waarden in China worden bepaald door de communistische partij. Vanaf het begin is een van de kernwaarden van die partij socialistische maatschappelijke gelijkheid. Een tweede is nationalisme, de waarde dat het beschermen van het nationale belang boven alles gaat. Die twee zijn potentieel in strijd met elkaar en de prioriteit wisselt. In hoe China zich internationaal opstelt, zie je een overblijfsel van het socialistische ideaal. Waar het land zich in de jaren zestig richtte op de klassenstrijd binnen landen, richt het zich nu op de klassenstrijd tussen landen al gebruikt het die term niet meer. Dan is er nog de Chinese droom, die niet zozeer een communistisch concept is, maar eerder een afgeleide van de Amerikaanse droom. De gedachte daarvan is: op een dag is China een sterk en welvarend land waarin iedereen in materiële zin heeft wat nodig is voor een goed leven. Dat streven naar welvaart had China in de orthodox communistische fase van de jaren zestig en zeventig niet en sinds de jaren tachtig wel.”

ChinaheeftbinnendeVN een grote stem en heeft een aantal landen om zich heen verzameld. Wat doet dat met de koers van de VN? | “Toen China in 1971 ten koste van Taiwan in de VN-Veilig- heidsraad kwam, had het meteen enorme invloed. De ultieme besluitvormingsmacht ligt bij de vijf permanente leden van de Veiligheidsraad. In de decennia daarna werd China steeds actiever in de
minder fundamentele organen van de VN. In de Algemene Vergadering zit China van het begin heel comfortabel omdat China goede relaties heeft met veel niet-westerse landen. Die vormen de overgrote meerderheid en daarmee kan China in de Algemene Vergadering veel voor elkaar krijgen. Dan is er nog de VN-mensenrechtenraad. De 47 zetels worden verdeeld met vaste quota’s voor regio’s. Niet-westerse landen hebben daar een gegarandeerde meerderheid. De benoemingen lopen via de Algemene Vergadering waar China veel invloed heeft, dus ook op de samenstelling van de Mensenrechtenraad heeft China veel invloed. In 1989 in de nasleep van het neerslaan van het protest op het Tiananmenplein, merkte China hoe ongunstig het is als je niet kunt meepraten over de internationale normen op het gebied van mensenrechten. China heeft zich enorm ingezet voor het introduceren van andere definities van bestaande termen. China gebruikt de woorden ‘democratie’ en ‘mensenrechten’ heel vaak, maar geeft daar een andere invulling aan. De VN- mensenrechtenraad is het orgaan waar besluiten over definities en normen op mensenrechtengebied worden genomen en die worden door de VN gedragen. Vandaar dat China daar zeer actief is. Westerse landen zitten met het dilemma of ze erin blijven. Als ze dat doen, helpen ze indirect China om die mensenrechten-definitie naar zich toe te trekken.”

Zo’n mensenrechtenraad wordt dan wel iets heel cynisch. Hoe kijkt u daarnaar? | “De Chinese samenleving wordt door de communistische partij doelbewust gepolitiseerd. Onderwijs, geschiedschrijving, media, het rechtsstelsel: alles wordt ondergeschikt gemaakt aan de politieke belangen van het land en de partij. Wat nu gebeurt is dat China datzelfde principe ook buiten de landsgrenzen, op internationaal niveau toepast. Het maakt uiteindelijk niet meer uit wat redelijke normen zijn voor mensenrechten, wat alleen nog uitmaakt is wat in het politiek belang van China is. Dat is waar China naar streeft en dat belang wordt zo aantrekkelijk mogelijk gepresenteerd.”

 
Kunnen westerse landen invloed uitoefenen op de mensenrechtensituatie in China? Wat is volgens Van der Putten de toekomst van de Verenigde Naties, met China aan boord? En zullen China en het Westen ooit op één zullen komen? Dat leest u in de komende editie van Groen (eind juni). 

Dit is een onderdeel van een interview met dr. Frans-Paul van der Putten in de komende editie van Groen. Van der Putten is historicus, onderzoeker bij Clingendael (Nederlands Instituut voor Internationale Betrekkingen) en coördinator van het China Centre van Clingendael. Hij schreef De wederopstanding van China. Van prooi tot wereldmacht (Prometheus, 2020).

Gerelateerde artikelen

  1. Leren uit de praktijk - de rode lijn uit mijn onderzoek naar migratie

    15 juli 2021 om 16:32 by Laurens Wijmenga

    vluchtelingenkamp kinderen spelen

    Het valt mij op dat we, als het gaat om migratie, nauwelijks meer ergens van opkijken. Misschien kent u die ervaring. Een stroom aan mediaberichten stelt vrijwel wekelijks situaties van overlast en onrecht tegen migranten in Europa aan de kaak. De Europese aanpak van migratie sleept zich ondertussen van de ene crisis naar de andere. Hoopvolle én ook nog eens realistische oplossingen lijken heel ver weg. 

    Lees verder

  2. Nieuw essay: Rechtvaardige orde; een goed verhaal over de oorzaken van migratie

    2 juli 2021 om 11:13 by Greet Schuurman

    Cover Essay Rechtvaardige orde.jpg

    Er is een hoopvol en verbindend verhaal te vertellen over migratiebeleid. WI-onderzoeker Laurens Wijmenga ging met ngo's en hulpverleners in gesprek over de oorzaken van migratie, en ontwaarde, naast dilemma's, ook hoopvolle inzichten. In zijn nieuwste essay dringt hij aan op een rechtvaardige orde, gebouwd op een evenwichtig Europees migratiebeleid, een structurele aanpak van armoede en conflicten, realisme en een langetermijnvisie. 

    Lees verder

  3. Chinese knevelarij vraagt om stevig weerwoord

    3 augustus 2020 om 10:58 by Lambert Pasterkamp

    China

    Wat is vrijheid ons waard? Dat wordt momenteel nadrukkelijk getest door China. Het land maakt een exportmodel van onderdrukking. Terwijl het Westen in de ban is van interne strubbelingen, staan de waarden waar het op stoelt onder zware druk. Het is tijd om in verweer te komen.

    Lees verder