Over het huis van de democratie en zijn bewoners

Prof. dr. Alex Brenninkmeijer laat graag zijn licht schijnen over de toestand van de democratie. Dat deed hij voorheen als Nationale Ombudsman en nu als hoogleraar. Brenninkmeijer is een beminnelijk man maar zijn boodschap liegt er niet om: het gaat goed met het huis van de democratie, maar minder met de bewoners van dat huis, politici en politieke partijen. Stelselwijzigingen kunnen helpen maar belangrijker nog is dat we allemaal iets meer moreel leiderschap vertonen.

Staatscommissie Remkes buigt zich in haar eindrapport over het functioneren van de democratie in Nederland. Hoe vindt u dat het daarmee gaat?
“Het gaat heel goed met de democratie in Nederland. Het Sociaal en Cultureel Planbureau meet elk kwartaal de steun voor de democratie en die is in Nederland meer dan 95 procent. Dat is een heel goed resultaat. Maar ik maak altijd onderscheid tussen democratie en politiek, want met de politiek gaat niet goed. De waardering voor politici en het vertrouwen in politici en politieke partijen is laag en neemt structureel af. Dat vind ik zorgwekkend. De democratie kun je vergelijken met een huis, of zelfs met een tempel. Politici en politieke partijen zijn de bewoners van het huis van de democratie. Daarin kunnen ze zich goed of slecht gedragen. Men kan zich ook zeer slecht gedragen; denk even terug aan de Algemene Politieke Beschouwingen 2018.”

Bedoelt u dan het taalgebruik?
“Meer dan dat. De taal was, los van “rot op”, niet zo heel verschrikkelijk. Maar luister eens naar wat er gezegd werd. Mijn analyse gaat niet alleen over dat debat, in de breedte constateer ik dat de politiek niet goed functioneert. Ik maak me zorgen over de onafhankelijke controlerende rol van het parlement als volksvertegenwoordiging. De regeerakkoorden vormen een knellend verband nu meerderheidsvorming zo lastig is geworden. Als een coalitie uit twee partijen met samen negentig zetels bestaat, dan is er wel wat vrijheid mogelijk. Maar nu telt elke stem. Daarbij speelt ook mee dat politieke partijen zich moeilijk van elkaar kunnen onderscheiden. Daardoor bewegen ze zich meer richting marketing. De marketing, het verkopen van standpunten en beleid, gaat boven inhoudelijke, democratische discussies.”

Hoe kan het dat politici zo’n laag vertrouwen genieten zonder dat dit het vertrouwen in de democratie lijkt aan te tasten?
“Dat heeft te maken met de ideeën die men heeft bij democratie. Democratie wordt door mensen gezien als ‘vrijheid’ en als ‘invloed hebben op wat er gebeurt’. Die vrijheid is ook weer gebaseerd op die inspraak. Democratie is daarbij natuurlijk veel meer dan wat er in Den Haag gebeurt. Onze hele samenleving is democratisch; wij denken hoofdzakelijk democratisch. We bevinden ons in een levende democratie waar het ideaal van democratie sterk is. Maar het is de vraag of politici in die huidige context, vooral in Den Haag, in staat zijn een rol te vervullen die dit ondersteunt. Daar twijfelen steeds meer mensen aan. Ze zien een spel, een ritueel zonder argumenten. De discussie rond de afschaffing van de dividendbelasting maakt dat zichtbaar. Vanuit de samenleving klonk de roep om een inhoudelijk, open debat terwijl uiteindelijk iedereen wist: het is beslist, en gebeurt op basis van een krappe meerderheid. Dat doet enorm afbreuk aan het beeld dat mensen hebben van een goed functionerende democratie.”

Was dit vroeger dan anders?
“Waardering voor de politiek gaat op en neer en heeft een dagkoers: bij een groeiende economie is er meer vertrouwen en bij een stagnerende economie neemt het vertrouwen af. Maar er treden ook structurele veranderingen op die het vertrouwen doen afnemen. Ik had het over de marketingbenadering van veel politieke partijen. Daarin is het niet: wij hebben een ideaal en dragen dat uit, maar: we proberen in de media te komen met punten waarvan we denken dat we bepaalde groepen kiezers weten te trekken. Dat element hoort wel een beetje bij ons systeem, maar nu wordt het wel heel bont gemaakt. Het effectbejag lijkt vaak het belangrijkste. Politici hebben de neiging het intellect van de kiezer te onderschatten. De kiezer voelt heus wel aan of iets deugt of niet.”


Krijgt een land de leiders die het verdient? Welke invloed heeft de kwaliteit van leiderschap op de toekomst van de democratie? En welke aanbevelingen heeft prof. dr. Brenninkmeijer voor de ChristenUnie? Dat leest u in de komende editie van Groen, die vlak voor Kerst verschijnt.

Deze editie van Groen is vanaf eind december voor € 7,50 te koop in onze webshop en gratis voor onze donateurs. Word nu donateur vanaf € 3,- per maand en ontvang Groen viermaal per jaar gratis!